Theo sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của Đỗ Tất Lợi, rễ sâm Bố Chính được dân gian dùng phối hợp với các vị thuốc khác trong những bài thuốc chữa ho, sốt nóng, người khô khát nước, táo bón, gầy yếu; một số thầy lang còn cho là có tác dụng bổ. Cũng chính sách này ghi rằng phần tác dụng dược lý chưa có tài liệu nghiên cứu. Nói cách khác: công dụng được ghi là kinh nghiệm sử dụng, không phải kết quả thử nghiệm lâm sàng trên người.
Phân biệt rõ ba thứ sẽ giúp bạn đọc mọi thông tin về sâm Bố Chính một cách tỉnh táo: kinh nghiệm dân gian được sách ghi lại, kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm hay trên động vật, và lời quảng cáo. Ba thứ này hay bị trộn lẫn, nhất là trong các bài bán hàng.
Bài này không hướng dẫn chữa bệnh, không đưa liều dùng. Mọi ý định dùng sâm Bố Chính cho mục đích sức khoẻ, nhất là ở người có bệnh, phụ nữ mang thai hay cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi đang dùng thuốc, nên được bàn với bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn trước.
Cách y học dân gian nhìn một vị "sâm" nhiều nhầy
Trong y học cổ truyền Việt Nam, một vị thuốc thường được mô tả qua tính, vị và công năng theo hệ khái niệm riêng của nó, khác với cách y học hiện đại mô tả hoạt chất và cơ chế. Các vị có vị ngọt nhạt, nhiều chất nhầy, tính mát thường được xếp vào nhóm làm dịu, làm nhuận, bồi bổ phần âm theo cách hiểu cổ truyền. Sâm Bố Chính, với rễ củ ngọt nhạt, nhiều tinh bột và chất nhầy, được dùng theo hướng đó: làm dịu ho khan, làm đỡ khô khát, nhuận tràng nhẹ.
Điều đáng chú ý là trong các bài thuốc dân gian, sâm Bố Chính hiếm khi được dùng đơn độc. Nó thường đi cùng các vị khác trong một bài phối hợp do thầy thuốc chọn tuỳ người bệnh. Vì vậy câu "sâm Bố Chính chữa ho" thực ra là "sâm Bố Chính có mặt trong một số bài thuốc chữa ho theo kinh nghiệm", một câu yếu hơn nhiều so với cách nó thường được nhắc lại trên mạng.
Cũng cần hiểu rằng hệ khái niệm cổ truyền không chuyển một đối một sang ngôn ngữ y học hiện đại. "Bổ" trong y học cổ truyền không đồng nghĩa với "tăng miễn dịch" hay "chống lão hoá" như các quảng cáo hay dùng; đó là những cách diễn giải lại, đôi khi gượng ép.
Sách cũ ghi gì: đọc kỹ từng chữ
Bộ phận dùng. Rễ củ, phơi khô hoặc chế biến rồi phơi hay sấy khô. Tên dược liệu Latin cũ là Radix Hibisci sagittifolii.
Thành phần. Nhiều tinh bột và khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi phần trăm chất nhầy. Sách không ghi một hoạt chất đặc thù nào được cho là quyết định công dụng.
Công dụng theo kinh nghiệm. Dùng phối hợp trong các bài chữa ho, sốt nóng, người khô khát nước, táo bón, gầy còm. Một số thầy lang cho là có tác dụng bổ, lợi tiểu, điều kinh, chữa sốt, bệnh phổi, khí hư. Cách sách ghi là "một số ông lang cho rằng", tức là ghi nhận ý kiến, không khẳng định.
Tác dụng dược lý. Sách ghi chưa có tài liệu nghiên cứu. Đây là câu ngắn nhưng quan trọng nhất của cả mục.
Chú thích của tác giả. Sách lưu ý dù mang tên sâm và có rễ hình người, không nên xếp chung với nhân sâm; đồng thời so sánh sâm Bố Chính với rễ Althaea, một cây cùng họ Bông có khoảng ba mươi lăm phần trăm chất nhầy, được nhiều dược điển ghi nhận.
Phép so sánh với rễ Althaea: gợi ý thú vị, không phải bằng chứng
Althaea officinalis, ở châu Âu thường gọi là marshmallow, là cây họ Bông có rễ nhiều chất nhầy, từ lâu được dùng trong y học dân gian châu Âu để làm dịu cổ họng và niêm mạc. Cái tên kẹo marshmallow vốn bắt nguồn từ chính loại rễ này, trước khi kẹo công nghiệp thay nó bằng gelatin. Trong dược học châu Âu, rễ Althaea được xếp vào nhóm chất làm dịu nhờ lớp nhầy phủ lên bề mặt niêm mạc.
Việc Đỗ Tất Lợi đặt sâm Bố Chính cạnh rễ Althaea gợi ý rằng phần lớn những gì dân gian cảm nhận được ở sâm Bố Chính, như làm dịu ho khan, đỡ khô họng, nhuận tràng nhẹ, có thể liên quan đến chất nhầy, một thành phần khá phổ biến ở họ Bông. Đây là một giả thuyết hợp lý về cơ chế, không phải bằng chứng rằng sâm Bố Chính có hiệu quả điều trị như vậy.
Phép so sánh cũng giúp hạ nhiệt các lời quảng cáo. Nếu phần đáng kể nhất của củ là chất nhầy và tinh bột, thì không có lý do để kỳ vọng nó là một vị thuốc "thần kỳ". Nó gần với một thực phẩm làm dịu, dễ chịu, được nhiều thế hệ ưa dùng, hơn là một loại thuốc có tác dụng mạnh.
Ba lớp thông tin và cách đọc
Khi gặp một câu về công dụng của sâm Bố Chính, hãy thử xếp nó vào một trong ba lớp dưới đây.
| Lớp thông tin | Ví dụ cách nói | Mức tin cậy cho việc dùng trên người |
|---|---|---|
| Kinh nghiệm dân gian được sách ghi | "Dùng phối hợp trong bài thuốc ho" | Cho biết lịch sử dùng; không chứng minh hiệu quả |
| Nghiên cứu trong ống nghiệm hoặc trên động vật | "Chiết xuất cho thấy tác dụng trên chuột" | Gợi hướng nghiên cứu; chưa áp dụng được cho người |
| Thử nghiệm lâm sàng trên người | "Thử nghiệm có đối chứng trên bệnh nhân" | Cao nhất; hiện chưa thấy công bố đáng kể cho cây này |
| Quảng cáo, bài bán hàng | "Chữa bách bệnh", "thay nhân sâm" | Không dùng làm căn cứ |
Phần lớn thông tin về sâm Bố Chính trên mạng nằm ở lớp một và lớp bốn. Một số nghiên cứu trong nước những năm gần đây khảo sát hình thái, thành phần hoá học, nhân giống, có khi thử chiết xuất trên động vật; đây là công việc cần thiết nhưng chưa đủ để rút ra kết luận về điều trị cho người.
Vì sao lời quảng cáo thường đi xa hơn tài liệu
Sâm Bố Chính là sản phẩm nông nghiệp có giá trị kinh tế cho nhiều vùng trồng, và người bán có động cơ tự nhiên để làm nó hấp dẫn hơn. Chữ "sâm" gợi đến nhân sâm, chữ "tiến vua" gợi đến sự quý hiếm, chữ "Đông y" gợi đến truyền thống. Ghép ba thứ đó lại là có một câu chuyện bán hàng mạnh, dù mỗi chữ đều chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Một kiểu đi quá xa phổ biến là lấy kết quả của nhân sâm gán cho sâm Bố Chính. Nhân sâm được nghiên cứu rất nhiều về nhóm hợp chất ginsenosid; sâm Bố Chính thuộc họ khác, không có nhóm chất đó như thành phần đặc trưng. Kết quả của cây này không chuyển sang cây kia được. Một kiểu khác là lấy kết quả trên chuột hay trong ống nghiệm để nói về "tác dụng chữa bệnh"; giữa hai chuyện là một khoảng cách rất dài mà nhiều chất đã không đi qua được.
Người đọc không cần phải trở thành nhà nghiên cứu để tránh những bẫy này. Chỉ cần hỏi lại: câu này nằm ở lớp thông tin nào, ai nói, dựa vào đâu. Nếu câu trả lời là "người bán nói" và "nhiều người dùng thấy tốt", thì đó là lời kể, không phải căn cứ để tự điều trị.
Dùng như thực phẩm và dùng như thuốc: hai chuyện khác nhau
Ở vùng Bố Chính và Bắc Trung Bộ, nhiều gia đình dùng sâm Bố Chính như một nguyên liệu trong bếp: nấu chè, hầm với xương, cho vào nồi nước mát mùa hè. Lượng dùng nhỏ, không thường xuyên, như mọi nguyên liệu khác. Với người khoẻ mạnh, kiểu dùng này nhìn chung giống như ăn một loại củ nhiều tinh bột và nhầy.
Dùng như thuốc là chuyện khác: dùng đều đặn, lượng nhiều hơn, với mục đích tác động lên một tình trạng sức khoẻ cụ thể. Lúc đó cần thầy thuốc xem xét người bệnh, phối hợp vị, theo dõi. Người tự mua sâm về sắc uống hằng ngày với hy vọng chữa ho kéo dài, khát nước nhiều hay sụt cân không rõ lý do có thể đang bỏ qua một bệnh cần chẩn đoán, như bệnh phổi, đái tháo đường hay bệnh tuyến giáp.
Ho kéo dài nhiều tuần, sốt không dứt, khát nhiều và tiểu nhiều, sụt cân không rõ nguyên nhân là những dấu hiệu cần đi khám, không phải tự xử lý bằng sâm hay bất kỳ vị dân gian nào. Đây là điểm mà mọi bài viết có trách nhiệm về cây thuốc đều phải nhắc.
Giữ kinh nghiệm dân gian đúng chỗ của nó
Kinh nghiệm dân gian về sâm Bố Chính là một phần của văn hoá vùng đất: cách người xưa quan sát cây, đặt tên theo quê, đưa nó vào bữa ăn và vào những bài thuốc nhà. Ghi chép lại và trân trọng những kinh nghiệm ấy là việc đáng làm, và cũng là cách để giới nghiên cứu có điểm khởi đầu cho các khảo sát nghiêm túc về sau.
Nhưng trân trọng không có nghĩa là tin tuyệt đối. Nhiều vị thuốc dân gian, khi được nghiên cứu kỹ, cho thấy tác dụng yếu hơn kỳ vọng, hoặc có tác dụng phụ trước đây không ai ghi nhận, hoặc ngược lại có giá trị thật ở một chỗ không ngờ. Với sâm Bố Chính, câu chuyện khoa học còn đang ở phần mở đầu.
Cách đứng hợp lý cho người đọc hôm nay là: dùng sâm Bố Chính như một sản vật quê trong bữa ăn thì thoải mái, có chừng mực; muốn dùng cho mục đích chữa bệnh thì đặt câu hỏi với bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn, mang theo tên khoa học của cây, và đừng thay thuốc điều trị bằng nó.
Hoa, lá và các sản phẩm mới: còn ít tài liệu hơn nữa
Những năm gần đây, ngoài lát củ khô, thị trường xuất hiện trà hoa sâm Bố Chính, bột sâm, nước sâm đóng chai, sâm ngâm mật ong. Phần lớn các dạng này chưa từng có trong sách dược liệu cổ, nơi chỉ ghi về rễ củ. Hoa và lá có được dùng trong dân gian ở một số vùng trồng, nhưng tài liệu ghi chép về chúng còn mỏng hơn cả tài liệu về củ.
Điều đó không có nghĩa các sản phẩm này có hại; chỉ là người dùng nên coi chúng như thực phẩm, đọc kỹ nhãn, và không chuyển những lời kể về "công dụng của củ" sang hoa hay lá một cách mặc nhiên. Một chai nước có ghi chữ sâm Bố Chính có khi chỉ chứa một lượng rất nhỏ chiết xuất, phần lớn là nước, đường và hương liệu.
Khi muốn dùng các dạng mới này thường xuyên, nhất là ở người đang có bệnh, nguyên tắc vẫn như với củ: hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, mang theo bao bì để họ đọc thành phần.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có tác dụng bổ như nhân sâm không?
Không có cơ sở để nói như vậy. Hai cây khác họ, khác thành phần chính. Sách dược liệu ghi một số thầy lang cho sâm Bố Chính có tác dụng bổ theo cách hiểu cổ truyền, nhưng phần dược lý được ghi là chưa có tài liệu nghiên cứu. Không nên dùng nó để thay nhân sâm hay thay thuốc.
Có nghiên cứu khoa học nào về sâm Bố Chính không?
Có một số nghiên cứu trong nước về hình thái, nhân giống, thành phần hoá học, đôi khi thử chiết xuất trên động vật hoặc trong phòng thí nghiệm. Những kết quả này hữu ích cho giới chuyên môn nhưng chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người, nên chưa đủ để kết luận về điều trị.
Người bị ho lâu ngày có nên tự sắc sâm Bố Chính uống không?
Ho kéo dài nhiều tuần cần được bác sĩ khám để tìm nguyên nhân, vì có thể là bệnh phổi, dị ứng, trào ngược hay bệnh khác cần điều trị riêng. Tự sắc sâm uống có thể làm chậm việc chẩn đoán. Nếu muốn dùng thêm, hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc trước.
Vì sao sách cũ lại so sâm Bố Chính với rễ Althaea?
Vì hai cây cùng họ Bông và cùng có rễ rất nhiều chất nhầy, khoảng ba mươi lăm phần trăm. Rễ Althaea được nhiều dược điển châu Âu ghi như một vị làm dịu. Phép so sánh gợi ý cơ chế làm dịu của chất nhầy, nhưng không chứng minh sâm Bố Chính có hiệu quả điều trị tương đương.
Dùng sâm Bố Chính trong món ăn hằng ngày có sao không?
Với người khoẻ mạnh, dùng lượng vừa phải trong món chè, canh hầm thỉnh thoảng giống như ăn một loại củ nhiều tinh bột và nhầy. Người có bệnh nền, đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai hay cho con bú, trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.