Cây sâm Bố Chính dễ nhận nhất khi có hoa: hoa năm cánh màu đỏ hoặc hồng, to cỡ lòng bàn tay trẻ con, mọc đơn lẻ ở nách lá, ở giữa có một cột nhị vàng nhạt nhô ra. Không có hoa thì nhìn lá: lá ở gốc tròn hoặc trái xoan, càng lên ngọn càng hẹp, nhiều lá có hai thuỳ nhọn ở gốc tạo hình mũi tên. Nhổ thử thì thấy rễ củ hình con quay hoặc hình cọc, vỏ vàng nâu nhạt, ruột trắng ngà, cắt ra nhầy tay.
Phần lớn người nhầm cây là vì nhìn từng chi tiết riêng lẻ. Hoa đỏ năm cánh thì dâm bụt cũng có; lá xẻ thì vông vang, đậu bắp cũng có; củ nhầy thì nhiều cây họ Bông đều có. Cách chắc nhất là kiểm cả bộ dấu hiệu: dáng cây, lá, hoa, quả, củ.
Bài dưới đây đi từng bộ phận theo thứ tự bạn gặp khi bước vào một luống sâm, kèm những điểm dễ lẫn với cây bên cạnh.
Dáng cây nhìn từ xa
Sâm Bố Chính là cây thảo, không thành gỗ. Cây trưởng thành thường cao khoảng ngang hông đến ngang ngực người lớn, tuỳ đất và tuổi; tài liệu thường ghi quanh một mét. Thân mảnh, xanh hoặc hơi tím đỏ ở phần gốc, có lông thưa ráp tay. Cây không đứng thẳng cứng như đậu bắp; nhiều khi thân ngả nghiêng, dựa vào cây bên cạnh hoặc bò một đoạn trên mặt đất rồi mới vươn lên.
Trong vườn trồng, người ta thường để cây mọc thành luống, khoảng cách vừa phải nên nhìn từ xa giống một bãi cỏ cao lẫn những chấm đỏ. Mùa cây ra hoa, những chấm đỏ này rất rõ, là lúc dễ nhận diện nhất. Cuối mùa khô lạnh, phần thân lá trên mặt đất có thể tàn bớt, củ dưới đất vẫn sống và mùa sau nảy chồi lại; đó cũng là thời điểm người trồng thường đào củ.
Nếu bạn gặp cây mọc hoang ven đồi cát hay bờ ruộng, đặc biệt ở các tỉnh Bắc Trung Bộ, dáng thân yếu ngả nghiêng cùng hoa đỏ đơn lẻ là gợi ý đầu tiên. Nhưng chỉ dừng ở gợi ý; xem tiếp lá và quả.
Cây trồng trong chậu hay bồn hẹp thường thấp hơn, thân ngắn và ít nhánh hơn cây ngoài luống đất rộng. Cây mọc dưới bóng râm thì vươn cao, lá thưa và ít hoa. Vì vậy kích thước cây không phải tiêu chí để nhận diện; chỉ hình dạng lá, hoa và quả mới là dấu hiệu ổn định.
Lá: chìa khoá để phân biệt khi chưa có hoa
Lá gốc và lá ngọn khác hẳn nhau. Đây là đặc điểm hay bị bỏ qua. Lá gần gốc rộng, hình trái xoan hoặc gần tròn, mép có răng cưa thưa; càng lên cao lá càng hẹp và dài. Các lá phía trên có gốc lá kéo ra hai thuỳ nhọn, cả phiến lá trông như đầu mũi tên, đúng với tên loài sagittifolius.
Có lá xẻ thuỳ không đều. Trên cùng một cây có thể có lá nguyên, lá xẻ nông và lá xẻ sâu thành ba hay năm thuỳ hẹp. Sự "lộn xộn" này là bình thường, không phải dấu hiệu cây bệnh.
Cuống lá dài, có lông. Cuống lá thường dài, đính so le trên thân. Sờ vào thấy lông ráp nhẹ.
Vò lá thấy nhớt. Vò một mẩu lá giữa hai ngón tay sẽ thấy hơi nhớt, kiểu đậu bắp. Đây là dấu hiệu chung của họ Bông, giúp loại trừ những cây lá mũi tên thuộc họ khác như một số loài khoai môn hay rau mác vốn không nhớt.
Hoa: lúc cây dễ nhận nhất
Hoa mọc đơn độc ở nách lá, cuống hoa dài. Tràng hoa năm cánh rời, xoè rộng hình chén, màu đỏ tươi hoặc hồng đậm; sách của Đỗ Tất Lợi ghi hoa màu hồng hay đỏ, một số nguồn khác ghi đường kính hoa khoảng sáu đến tám xen-ti-mét. Giữa hoa là cột nhị dính liền, màu nhạt, đầu nhuỵ nhô ra khỏi cột. Phía dưới cánh hoa có một vòng lá bắc nhỏ hẹp như những sợi chỉ xanh, gọi là đài phụ.
Mỗi bông chỉ nở trong thời gian ngắn rồi khép lại, nhưng cây ra hoa lần lượt, nên một luống sâm có hoa kéo dài nhiều tuần. Nguồn tin từ các hợp tác xã trồng sâm ở Quảng Bình cho biết cây gieo vào mùa xuân thì sau khoảng năm, sáu tháng bắt đầu trổ hoa.
Điểm cần nhớ khi so với cây gần gũi: vông vang (Abelmoschus moschatus) có hoa màu vàng, cây to hơn; đậu bắp cũng hoa vàng nhạt, quả dài thẳng ăn được; dâm bụt là cây bụi thân gỗ, hoa có ống nhị rất dài thò hẳn ra ngoài. Hoa đỏ đơn lẻ trên thân thảo mảnh, lá mũi tên, là bộ ba dấu hiệu của sâm Bố Chính.
Quả và hạt
Sau khi hoa tàn, bầu nhuỵ phát triển thành quả nang hình trứng hoặc hơi thuôn, có lông cứng, đầu nhọn. Quả non xanh, già chuyển nâu, khô thì nứt thành năm mảnh dọc, để lộ các hạt nhỏ hình thận màu nâu sẫm. Quả sâm ngắn hơn hẳn quả đậu bắp và không ai hái ăn.
Người trồng sâm để ý quả vì đây là nguồn hạt giống. Quả nên được hái khi đã ngả màu nâu nhưng chưa nứt hẳn, để hạt khỏi rơi vãi; mang về phơi trong nắng nhẹ cho quả nứt, tách hạt, cất nơi khô ráo. Cách gieo và chăm cây con được nói kỹ ở bài về trồng sâm trong mục này.
Nếu bạn đang nghi một cây là sâm Bố Chính nhưng chưa thấy hoa, một quả khô năm mảnh còn sót lại trên cành là bằng chứng khá tốt. Cộng với lá mũi tên và chất nhầy khi vò lá, khả năng nhầm đã thấp đi nhiều.
Hạt sâm Bố Chính nhỏ, vỏ cứng, mặt hạt có những đường vân mảnh khi nhìn gần. Người trồng lâu năm thường chọn quả ở những cây khoẻ, củ to, ra hoa đều để lấy giống cho mùa sau, giống cách nhà nông chọn bông lúa chắc để làm mạ. Hạt cất qua nhiều tháng trong điều kiện ẩm sẽ giảm sức nảy mầm, nên mỗi mùa người ta thường để giống mới.
Củ: phần người ta tìm
Hình dáng. Rễ chính phình thành củ hình cọc hoặc con quay, có khi phân nhánh thành hai, ba củ. Sách cũ ghi nhiều rễ có dáng giống hình người, nhưng đó không phải chuẩn để đánh giá.
Vỏ ngoài. Màu vàng nâu nhạt, có nếp nhăn ngang và những vết sẹo của rễ con. Vỏ khá mỏng, cạo bằng dao dễ dàng.
Ruột củ. Trắng ngà đến vàng nhạt, đặc, chắc tay. Cắt ngang thấy các vòng mờ đồng tâm và nhựa nhầy ứa ra ở mặt cắt; để một lúc nhựa se lại thành lớp bóng.
Mùi vị. Mùi nhẹ, gần như không mùi; nếm thử có vị ngọt nhạt và nhớt. Củ không có mùi thơm đặc trưng như nhân sâm.
Kích thước. Rất khác nhau theo tuổi và đất. Báo chí đưa tin có nơi thu được củ lớn sau mười tám tháng trồng, nhưng phần lớn củ bán ở chợ vùng quê chỉ cỡ ngón tay cái đến cổ tay.
Bảng kiểm nhanh khi đứng trước một cây lạ
Đánh dấu từng ô; càng nhiều ô khớp thì khả năng đúng càng cao. Một hai ô khớp chưa đủ để kết luận.
| Bộ phận | Sâm Bố Chính | Cây hay bị lẫn |
|---|---|---|
| Thân | Thân thảo mảnh, có lông, hay ngả nghiêng | Dâm bụt: thân gỗ cứng; đậu bắp: thân thẳng to |
| Lá | Lá gốc tròn, lá ngọn hình mũi tên, vò thấy nhớt | Vông vang: lá to xẻ thuỳ, cây cao hơn |
| Hoa | Đỏ hoặc hồng, đơn độc ở nách lá | Vông vang, đậu bắp: hoa vàng |
| Quả | Nang ngắn có lông, nứt năm mảnh | Đậu bắp: quả dài có cạnh, ăn được |
| Củ | Trắng ngà, nhiều nhầy, không mùi thơm | Thổ cao ly sâm: củ nhỏ, cây thân mọng nước, hoa nhỏ màu hồng tím |
Nếu cần chắc chắn cho mục đích dùng làm dược liệu, cách đúng là mua giống, mua củ ở nơi có nguồn gốc rõ ràng hoặc nhờ người có chuyên môn về dược liệu xác định. Nhận dạng bằng mắt thường đủ để học cây, chưa đủ để đưa vào người.
Cây theo mùa: một năm trong luống sâm
Đầu mùa xuân, khi đất còn ẩm sau mùa mưa và trời chưa nóng gắt, là lúc người trồng gieo hạt hoặc trồng lại những đoạn củ giống. Cây con mọc lên với vài lá tròn đầu tiên, nhìn chưa thấy dáng mũi tên. Sang những tháng nắng nóng, gió Lào thổi từ phía tây, cây bắt đầu vươn thân, lá ngọn hẹp dần và lộ rõ hình mũi tên; đây là lúc cần tưới đủ nước nếu đất cát.
Khoảng giữa năm trở đi, cây trổ hoa đỏ. Hoa nở rải rác, mỗi ngày vài bông, xen với những quả xanh có lông đã đậu từ các bông nở trước. Mùa mưa bão ở miền Trung thường bắt đầu từ khoảng tháng chín, tháng mười; mưa lớn kéo dài dễ làm úng gốc nếu luống thấp, nên người trồng ở vùng ven sông Gianh thường lên luống cao.
Cuối năm sang đầu năm sau, phần thân lá tàn bớt, củ dưới đất đã tích đủ tinh bột. Sách của Đỗ Tất Lợi ghi rễ được đào vào các tháng mười một, mười hai và tháng một, tháng hai. Nếu để lại, củ tiếp tục sống và mùa sau nảy chồi mới. Nhìn cây theo nhịp này giúp bạn hiểu vì sao cùng một luống, mỗi tháng trông một khác, và vì sao người mới thường không nhận ra cây khi nó đang ở giai đoạn chưa có hoa.
Những sai lầm hay gặp khi tự nhận cây
Sai lầm thứ nhất là nhận cây chỉ qua một bức ảnh hoa. Ảnh trên mạng có khi chụp nhầm dâm bụt lùn, có khi là một giống hoa cảnh họ Bông có màu đỏ, có khi chỉnh màu làm hoa vàng ngả cam. Một bông hoa không đủ; cần nhìn lá, thân và quả trên cùng cây.
Sai lầm thứ hai là tin vào dáng củ. Nhiều cây có rễ phình trắng, nhất là các cây thân thảo mọc trên đất cát tơi xốp. Củ trắng, ngọt nhạt, nhầy chưa chắc là sâm Bố Chính, vì rễ vông vang hay một số cây họ Bông khác cũng cho cảm giác tương tự.
Sai lầm thứ ba là đào cây hoang về dùng ngay. Cây mọc ven đường, ven ruộng có thể đã hấp thụ thuốc trừ cỏ, khói bụi hoặc mọc trên đất ô nhiễm; ngay cả khi nhận đúng cây, củ đó cũng không bảo đảm sạch. Nếu muốn có sâm để nấu ăn trong nhà, cách an toàn là trồng từ hạt giống có nguồn gốc rõ ràng trong vườn mình, hoặc mua củ của người trồng mà bạn biết cách họ chăm cây.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính ra hoa vào mùa nào?
Cây gieo đầu mùa xuân thường bắt đầu trổ hoa sau khoảng năm, sáu tháng, tức khoảng giữa và cuối năm; cây đã lớn nhiều năm thì ra hoa theo mùa sinh trưởng. Mỗi bông nở ngắn ngày nhưng cây cho hoa nối tiếp nhau kéo dài nhiều tuần.
Hoa sâm Bố Chính có màu nào khác ngoài đỏ không?
Tài liệu ghi hoa màu hồng hoặc đỏ; trong thực tế có sắc đỏ tươi, đỏ cam đến hồng đậm tuỳ cây và tuỳ lúc hoa mới nở hay sắp tàn. Hoa màu vàng thì nhiều khả năng là vông vang hoặc đậu bắp, không phải sâm Bố Chính.
Làm sao biết một cây mọc hoang có phải sâm Bố Chính?
Kiểm cả bộ dấu hiệu: thân thảo mảnh có lông, lá gốc tròn và lá ngọn hình mũi tên, vò lá thấy nhớt, hoa đỏ đơn lẻ ở nách lá, quả nang ngắn có lông nứt năm mảnh. Nếu định dùng làm dược liệu thì nên nhờ người có chuyên môn xác nhận thay vì tự đoán.
Củ sâm Bố Chính tươi để được bao lâu?
Củ tươi chứa nhiều nước và chất nhầy nên dễ úng, mốc nếu để nơi ẩm. Thường người ta chỉ để củ tươi vài ngày ở nơi thoáng mát, hoặc cất ngăn mát tủ lạnh trong túi giấy; muốn giữ lâu thì phải sơ chế và phơi hay sấy khô.
Lá và hoa sâm Bố Chính có dùng được không?
Ở một số nơi trồng, hoa được hái riêng để phơi khô pha uống hoặc nấu canh, lá non đôi khi cũng được nấu như rau nhớt. Tài liệu dược liệu chủ yếu nói về rễ củ; nếu muốn dùng thường xuyên cho người có bệnh nền, nên hỏi ý kiến bác sĩ trước.