Sâm Bố Chính là cây ưa nắng, chịu nóng, hợp với đất cát pha hoặc đất thịt nhẹ thoát nước tốt; cây sợ úng hơn sợ khô. Cách nhân giống phổ biến là gieo hạt vào mùa xuân, khi đất còn ẩm và trời chưa nóng; cũng có thể trồng từ đoạn củ có mầm. Cây gieo xuân thường trổ hoa sau năm, sáu tháng, và củ thường được đào sau khoảng một năm hoặc lâu hơn, vào mùa khô lạnh cuối năm và đầu năm sau.
Bài này viết cho người muốn trồng vài khóm trong vườn nhà hay trong bồn trên sân thượng, và cho người muốn hiểu cách nông dân vùng cát Bắc Trung Bộ trồng cây. Đây là nguyên lý chung rút từ tài liệu dược liệu và kinh nghiệm các vùng trồng được báo chí đưa tin; với quy mô sản xuất, bạn nên hỏi thêm cơ quan khuyến nông địa phương.
Bài không đưa lượng phân, mật độ hay năng suất cụ thể, vì những con số này phụ thuộc đất từng nơi và các nguồn ghi khác nhau.
Cây cần gì: hiểu tính cây trước khi trồng
Sâm Bố Chính mọc tự nhiên ở đồi thấp, bãi cát, ven bờ ruộng của các tỉnh Bắc Trung Bộ: nơi nắng gắt, gió Lào khô nóng vào mùa hè, mưa tập trung vào mùa thu. Cây đã quen với điều kiện đó, nên ưa đầy nắng, chịu được hạn ngắn ngày, nhưng rễ củ nhiều tinh bột và nhầy rất dễ thối khi đất ngập nước lâu.
Từ đó rút ra ba điều cơ bản. Thứ nhất, chọn chỗ có nắng phần lớn thời gian trong ngày; dưới bóng cây to, sâm vươn cao, ít hoa và củ nhỏ. Thứ hai, đất phải thoát nước tốt; đất sét nặng, đất trũng giữ nước là nơi cây dễ chết úng. Thứ ba, đất không cần quá màu mỡ nhưng cần tơi xốp để củ phình ra dễ dàng.
Báo chí đưa tin về các vùng trồng cho thấy cây sống được ở nhiều vùng đất khác nhau, từ đất cát ven biển Quảng Bình cũ, Hà Tĩnh đến các tỉnh phía nam. Tuy vậy, mỗi nơi người trồng đều phải điều chỉnh theo mùa mưa, mùa khô của địa phương.
Chuẩn bị đất và luống
Với vườn nhà, các bước dưới đây là đủ. Với diện tích lớn, nguyên lý giống nhau nhưng nên làm đất bằng máy và có hệ thống tưới.
- Chọn chỗ đầy nắng, cao ráo, không đọng nước sau mưa lớn.
- Cuốc xới sâu khoảng một gang tay trở lên, nhặt sạch cỏ dại, rễ cây cũ, đá sỏi để củ không bị cong vẹo.
- Trộn đều phân chuồng đã ủ hoai mục với đất; tuyệt đối không dùng phân tươi vì dễ gây thối rễ và mang mầm bệnh.
- Lên luống cao, rộng vừa tầm tay chăm sóc, có rãnh thoát nước giữa các luống. Vùng ven sông hay mưa nhiều thì luống càng cao càng tốt.
- Để đất nghỉ vài ngày cho ổn định trước khi gieo trồng.
Nếu trồng trong chậu, chọn chậu sâu, đáy có lỗ thoát nước, lót một lớp sỏi hoặc mảnh sành ở đáy. Hỗn hợp đất nên có cát hoặc xơ dừa để tơi; đất vườn nặng cho vào chậu dễ bí, củ không phát triển.
Hai cách nhân giống
Gieo hạt. Là cách phổ biến ở các vùng trồng. Hạt lấy từ quả đã chín nâu của cây khoẻ, phơi khô, cất nơi khô ráo và dùng trong mùa kế tiếp. Trước khi gieo, nhiều người ngâm hạt trong nước ấm một thời gian ngắn cho vỏ mềm, giúp nảy mầm đều hơn. Gieo vào bầu đất hoặc gieo thẳng xuống luống, lấp một lớp đất mỏng, giữ ẩm đều.
Ươm cây con. Gieo trong bầu hoặc khay giúp chọn được cây khoẻ, đỡ phí hạt. Khi cây có vài lá thật, cứng cáp thì đánh ra luống, trồng vào chiều mát, tưới đẫm ngay sau khi trồng.
Trồng từ củ. Khi thu hoạch, người ta có thể để lại các củ nhỏ hoặc đoạn đầu củ còn mầm để trồng lại. Cách này cho cây lên nhanh nhưng dễ mang mầm bệnh từ củ mẹ; củ giống phải lành lặn, không có vết thối.
Chọn giống. Vì sâm Bố Chính dễ nhầm với vông vang và các dạng gần gũi, giống nên lấy từ nguồn biết rõ cây mẹ, đã thấy hoa đỏ và lá mũi tên. Đừng nhổ cây hoang không chắc chắn về làm giống.
Lịch một năm trong vườn sâm (khái quát cho Bắc Trung Bộ)
Lịch dưới đây là khái quát theo khí hậu vùng Bố Chính và Bắc Trung Bộ; từng năm thời tiết khác nhau, người trồng điều chỉnh theo thực tế.
| Thời điểm | Cây ở giai đoạn | Việc chính của người trồng |
|---|---|---|
| Đầu xuân | Gieo hạt, cây con mọc | Làm đất, gieo, giữ ẩm, che nắng nhẹ cho cây con nếu cần |
| Cuối xuân – đầu hè | Cây vươn thân, ra lá mũi tên | Làm cỏ, vun gốc, tỉa bớt cây yếu |
| Mùa hè, gió Lào | Cây phát triển mạnh, bắt đầu nụ | Tưới đều vào sáng sớm hoặc chiều mát, phủ gốc giữ ẩm |
| Cuối hè – thu | Ra hoa, đậu quả | Hái quả chín nâu để lấy hạt, theo dõi sâu bệnh |
| Mùa mưa bão | Củ tích tinh bột | Khơi rãnh thoát nước, chằng chống cây nếu gió lớn |
| Cuối năm – đầu năm sau | Thân lá tàn bớt, củ đạt | Đào củ, để lại củ giống hoặc giữ cây sang năm |
Sách của Đỗ Tất Lợi ghi rễ được đào vào các tháng mười một, mười hai và tháng một, tháng hai. Một số hợp tác xã cho biết có thể thu củ sau tối thiểu một năm; có nơi để mười tám tháng cho củ lớn hơn. Bạn có thể đào thử một khóm để xem củ trước khi quyết định đào cả luống.
Chăm sóc qua mùa gió Lào và mùa mưa bão
Mùa hè ở vùng Bố Chính, gió tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào có thể thổi nhiều ngày liền. Cây sâm chịu nóng tốt nhưng đất cát mất nước rất nhanh. Tưới vào sáng sớm và chiều mát, tránh tưới giữa trưa khi đất nóng. Phủ gốc bằng rơm, lá khô hay cỏ phơi héo giúp giữ ẩm và hạ nhiệt mặt đất; đây là cách nông dân vùng cát làm với nhiều cây trồng khác.
Mùa thu là mùa mưa bão. Nguy cơ lớn nhất với sâm lúc này là úng. Trước mùa mưa, khơi lại rãnh giữa các luống, sửa chỗ luống bị sạt. Sau mỗi trận mưa lớn, kiểm tra xem nước có đọng ở chân luống không. Cây bị úng thường héo rũ dù đất ướt, lá vàng từ dưới lên; đào thử sẽ thấy củ mềm, có mùi chua. Những cây này nên nhổ bỏ sớm để bệnh không lan.
Gió bão có thể làm thân cây gãy đổ. Vì thân sâm mảnh, nhiều người cắm cọc thấp hoặc để cây dựa vào nhau theo hàng. Thân gãy không làm chết củ ngay, nhưng làm cây mất lá, củ ngừng tích tinh bột một thời gian.
Sâu bệnh và cỏ dại: nguyên tắc chung
Tài liệu chuyên về sâu bệnh trên sâm Bố Chính không nhiều. Những vấn đề người trồng hay nhắc đến là thối củ do úng, rệp và sâu ăn lá trên cây non, và cỏ dại cạnh tranh trong giai đoạn đầu. Cách phòng chủ yếu là giữ luống thoáng, thoát nước tốt, làm cỏ thường xuyên khi cây còn nhỏ và luân canh, không trồng sâm liên tục trên cùng một mảnh đất nhiều năm.
Vì củ sâm được dùng để ăn và làm dược liệu, việc dùng thuốc bảo vệ thực vật cần rất thận trọng. Với vườn nhà, ưu tiên bắt sâu bằng tay, cắt bỏ lá bệnh, phun nước mạnh để rửa rệp. Nếu phải dùng thuốc, chỉ dùng loại được phép cho cây trồng tương ứng, đúng liều trên nhãn và tuân thủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch; hỏi cán bộ khuyến nông nếu không chắc.
Trồng xen sâm với các cây họ Bông khác như đậu bắp, bông vải có thể làm sâu bệnh chung của họ dễ lan hơn. Trồng xen với rau gia vị hoặc để khoảng trống giữa các khóm sẽ an toàn hơn.
Trồng vài khóm trong vườn nhà: kỳ vọng hợp lý
Một gia đình trồng vài khóm sâm trong vườn có thể có hoa ngắm suốt mùa, có hạt giữ giống, và cuối năm đào được một ít củ đủ để nấu vài nồi chè hay canh hầm. Đây là mục đích hợp lý và dễ đạt. Trồng nhiều hơn để bán thì cần tính đến đầu ra, sơ chế và quy định về sản phẩm; đó là chuyện của một mô hình sản xuất, khác hẳn trồng chơi.
Củ trồng trong vườn nhà có ưu điểm lớn nhất là bạn biết rõ nó đã được chăm như thế nào: không thuốc lạ, không xông hoá chất, đào lên là dùng hoặc sơ chế ngay. Với một cây mà người mua ở chợ khó phân biệt thật giả và khó biết cách bảo quản, tự trồng là cách đơn giản để có nguyên liệu yên tâm cho bếp nhà mình.
Dù trồng ở đâu, khi muốn dùng củ cho người đang có bệnh, phụ nữ mang thai hay trẻ nhỏ, vẫn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước. Tự trồng giải quyết được chuyện nguồn gốc, không thay được lời khuyên về sức khoẻ.
Đất cát vùng Bố Chính và cây sâm
Dải đất ven biển phía bắc Quảng Bình cũ, từ chân Hoành Sơn xuống hai bờ sông Gianh, có nhiều cồn cát, đất cát pha và đất phù sa ven sông. Đất cát nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém, mùa hè nóng rát, là nơi nhiều cây trồng khó sống. Những cây chịu được điều kiện này, như khoai lang, lạc, các loại đậu, và cả sâm Bố Chính, từ lâu là cây quen thuộc của nông dân vùng cát.
Với sâm, đất cát có ưu điểm là tơi xốp, củ phình to dễ dàng, đào lên ít bám đất; nhược điểm là khô nhanh và thiếu dinh dưỡng. Người trồng bù lại bằng cách bón nhiều phân chuồng hoai, phủ gốc giữ ẩm và tưới đều trong mùa nắng. Đất phù sa ven sông thì màu mỡ hơn nhưng phải chú ý thoát nước, vì mùa lũ nước có thể dâng lên ruộng thấp.
Hiểu đất của mình giúp người trồng chọn cách làm phù hợp, thay vì áp nguyên một quy trình đọc được ở nơi khác. Cùng là sâm Bố Chính, cách chăm ở đồi cát ven biển khác với cách chăm ở đất đồi đỏ trung du hay đất phù sa đồng bằng.
Người mới nên bắt đầu bằng vài luống nhỏ, ghi lại ngày gieo, ngày ra hoa, những trận mưa lớn và cây nào chết, để mùa sau điều chỉnh. Sổ ghi chép đơn giản đó đáng giá hơn mọi quy trình chép lại từ nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm Bố Chính trong chậu có được củ không?
Được, nếu chậu đủ sâu, đất tơi xốp và thoát nước tốt, đặt chỗ nhiều nắng. Củ trồng chậu thường nhỏ hơn củ ngoài luống vì rễ bị giới hạn. Nếu mục đích chủ yếu là ngắm hoa và có ít củ nấu ăn, trồng chậu là lựa chọn ổn.
Hạt sâm Bố Chính có cần xử lý trước khi gieo không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều người ngâm hạt trong nước ấm một thời gian ngắn trước khi gieo để vỏ hạt mềm, nảy mầm đều hơn. Hạt nên là hạt mới của mùa trước, cất khô; hạt để lâu năm hoặc bị ẩm thường mọc kém.
Vì sao cây sâm Bố Chính héo rũ dù đất vẫn ướt?
Đây thường là dấu hiệu úng rễ: đất giữ nước lâu làm rễ thiếu khí và thối, cây không hút được nước dù đất ướt. Đào thử một cây, nếu củ mềm, có mùi chua là đúng. Cần nhổ bỏ cây bệnh, khơi rãnh, nâng luống để các cây còn lại không bị theo.
Có nên bấm hoa để củ to hơn không?
Một số người trồng có thói quen ngắt bớt hoa để cây dồn dinh dưỡng xuống củ, theo cách làm với nhiều cây lấy củ khác. Hiệu quả cụ thể với sâm Bố Chính chưa thấy tài liệu đo đạc rõ; nếu cần hạt giống thì phải để lại một phần hoa cho đậu quả.
Đất nhiễm mặn ven biển có trồng được sâm Bố Chính không?
Đất cát ven biển trồng được nếu không bị nhiễm mặn nặng và có nước ngọt để tưới. Đất mặn, nước tưới lợ làm cây còi cọc, lá cháy mép. Nên thử vài khóm trước, quan sát qua một mùa rồi mới trồng nhiều.