Lễ hội vùng Ba Đồn – Quảng Trạch tập trung vào ba khoảng thời gian trong năm: tháng Giêng với lễ Khai hạ làng Tượng Sơn (mồng 7), hội vật đầu xuân và lễ Cầu ngư Cảnh Dương (rằm tháng Giêng); đầu tháng Chín dương lịch với lễ hội đua thuyền trên sông Gianh dịp Quốc khánh 2/9; và tháng Chạp với mùa chạp mả của hàng trăm làng. Ba lễ hội trong số này đã được ghi danh di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Bài này sắp xếp các lễ hội theo lịch, cho biết mỗi dịp có gì, nên đi lúc nào, cần chuẩn bị gì, giúp người đi xa về hay khách muốn tìm hiểu văn hoá vùng Bố Chính lên kế hoạch. Chi tiết từng lễ hội được trang này viết riêng ở các bài khác trong mục.
Lịch lễ hội chính theo năm
Bảng dưới gom các lễ hội và dịp văn hoá chính của vùng có nguồn ghi nhận. Ngày âm lịch cố định, ngày dương lịch thay đổi theo năm; những dịp do chính quyền tổ chức có thể đổi ngày, đổi địa điểm:
| Thời gian | Lễ hội, dịp | Nơi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mồng 7 tháng Giêng (âm lịch) | Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn | làng Tượng Sơn, phường Ba Đồn | Di sản quốc gia 2025; cướp cù, vật |
| Đầu tháng Giêng | Hội vật đầu xuân | khu vực Ba Đồn | Ngày được ghi khác nhau giữa các năm |
| Rằm tháng Giêng (âm lịch) | Lễ hội Cầu ngư Cảnh Dương | làng Cảnh Dương, xã Hòa Trạch | Di sản quốc gia; trước 2006 làm rằm tháng Mười một |
| Ngày 2/9 (dương lịch) | Lễ hội đua thuyền trên sông Gianh | các bến ven sông Gianh | Di sản quốc gia 2025; địa điểm đổi theo năm |
| Cả tháng Chạp (âm lịch) | Mùa chạp mả | các làng ven sông Gianh | Mỗi làng một ngày riêng |
Ngoài các dịp trên, mỗi làng còn có lễ ở đình, lễ giỗ tổ khai canh, lễ họ theo lệ riêng. Những lễ này nhỏ hơn, chủ yếu dành cho người trong làng, ít khi được thông báo rộng rãi.
Trước mỗi chuyến đi, nên kiểm tra lại thông tin với chính quyền phường, xã hoặc người dân địa phương, vì lịch có thể thay đổi do thời tiết hoặc cách tổ chức.
Tháng Giêng: mùa hội dày nhất
Tháng Giêng là lúc vùng Bố Chính có nhiều lễ hội nhất. Sau những ngày Tết, mồng 7 là ngày khai hạ: ở làng Tượng Sơn, lễ hội Khai hạ với phần lễ ở đình làng và phần hội cướp cù trên bãi cát, vật trên sới, thu hút cả nghìn người xem. Cùng khoảng thời gian, hội vật đầu xuân của vùng Ba Đồn quy tụ đô vật từ nhiều phường, xã.
Rằm tháng Giêng là lễ Cầu ngư ở làng biển Cảnh Dương, với đoàn rước từ đình thờ Tổ ra Linh Ngư miếu, văn tế, múa bông chèo cạn và lễ ra quân đánh bắt đầu năm. Đây là lễ hội lớn nhất của các làng biển trong vùng.
Người muốn trải nghiệm văn hoá vùng Bố Chính trong một chuyến có thể đến khoảng mồng 6 tháng Giêng, xem lễ Khai hạ, ở lại vài ngày đi thăm các làng, chợ Ba Đồn, rồi về Cảnh Dương dự lễ Cầu ngư. Tháng Giêng thời tiết còn lạnh, có mưa phùn, nên chuẩn bị áo ấm.
Mùa hè và đầu thu: đua thuyền trên sông Gianh
Mùa hè ở vùng Ba Đồn – Quảng Trạch là mùa gió Lào nóng khô và mùa biển êm. Ngư dân đi biển nhiều, nông dân lo vụ hè thu; đây không phải mùa lễ hội lớn. Nhưng cuối mùa hè, khi vụ mùa xong, các làng ven sông bắt đầu chuẩn bị cho mùa đua thuyền.
Lễ hội đua thuyền trên sông Gianh diễn ra dịp Quốc khánh 2/9, được ghi danh di sản quốc gia năm 2025. Các làng có đội đua tập luyện nhiều tuần trước đó; ngày đua, hai bờ sông đông nghịt người. Một số xã, phường còn tổ chức đua thuyền riêng cùng dịp.
Đầu tháng Chín vẫn còn nóng, nắng gắt; người đi xem nên mang mũ, nước uống. Sau đó ít lâu, vùng bước vào mùa mưa bão và lũ, kéo dài đến cuối năm, nên các hoạt động lễ hội ngoài trời gần như dừng lại.
Tháng Chạp: mùa chạp mả và chuẩn bị Tết
Tháng Chạp là mùa của chạp mả. Suốt cả tháng, mỗi ngày có hàng chục làng ven sông Gianh ra nghĩa địa dọn mả, làm lễ họ, ăn cỗ họ. Người đi xa về quê đông nhất trong năm, nhiều người về đúng ngày chạp mả của làng rồi ở lại ăn Tết.
Chạp mả không phải lễ hội để xem như đua thuyền hay cầu ngư; nó là sinh hoạt nội bộ của các gia đình, dòng họ. Khách chỉ nên đến khi được người trong làng mời. Nhưng đi qua các làng những ngày này, bạn sẽ thấy rõ nhịp sống cuối năm của vùng: người đi lại tấp nập, chợ đông, đường làng sạch sẽ, nhà nhà chuẩn bị Tết.
Chợ Ba Đồn những ngày giáp Tết là một "lễ hội" theo cách riêng: chợ đông nhất năm, hàng hoá tràn ra các tuyến đường quanh, có chợ hoa, chợ cây cảnh. Với người đi xa về, đi chợ Tết Ba Đồn là một phần không thể thiếu của mùa Tết quê.
Ba di sản quốc gia của vùng và ý nghĩa của danh hiệu
Tính đến năm 2025, vùng Ba Đồn – Quảng Trạch có các di sản văn hoá phi vật thể quốc gia gắn với lễ hội và diễn xướng: lễ hội Cầu ngư gắn với làng Cảnh Dương, hát ru Cảnh Dương (công bố năm 2023), lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn và lễ hội đua thuyền trên sông Gianh (cùng ghi danh năm 2025). Mật độ di sản như vậy cho thấy đời sống văn hoá cộng đồng ở vùng này còn sống động.
Danh hiệu di sản mang lại sự chú ý, nguồn lực bảo tồn và khách tham quan, nhưng cũng đặt ra thách thức: làm sao giữ lễ hội là của cộng đồng, không biến thành sự kiện trình diễn; làm sao để lớp trẻ tiếp tục tham gia; làm sao đón khách mà không làm phiền đời sống làng.
Với khách đến xem, cách tốt nhất để ủng hộ di sản là tìm hiểu trước, đến với tinh thần tôn trọng, chi tiêu ở các hàng quán nhỏ của người làng, và chia sẻ thông tin đúng về lễ hội.
Lên kế hoạch đi lễ hội vùng Bố Chính
Vài gợi ý thực tế giúp chuyến đi suôn sẻ:
- Xác định lễ hội muốn xem, tra ngày âm lịch sang dương lịch của năm đó.
- Kiểm tra thông báo của chính quyền phường, xã về địa điểm, giờ giấc khoảng một hai tuần trước.
- Đặt chỗ ở sớm nếu đi dịp tháng Giêng; Ba Đồn có nhà nghỉ, khách sạn nhỏ, nhưng dịp lễ có thể đông.
- Chuẩn bị trang phục theo mùa: áo ấm, áo mưa cho tháng Giêng và tháng Chạp; mũ, nước cho dịp 2/9.
- Đến sớm ở mọi lễ hội; phần lễ thường diễn ra từ sáng sớm và là phần ý nghĩa nhất.
- Theo dõi dự báo thời tiết, đặc biệt dịp 2/9 khi mùa bão có thể đến sớm.
Thông tin về đường đi, chỗ ở được trang này viết ở mục hành trình khám phá. Ở đây chỉ nhắc rằng đi lễ hội là đi vào đời sống của người làng, nên sự chuẩn bị kỹ cũng là một cách tôn trọng họ.
Lễ hội nhỏ của từng làng: muốn biết thì hỏi
Ngoài các lễ hội lớn đã có tên trong danh mục di sản, mỗi làng ở vùng Bố Chính còn có những dịp lễ riêng: lễ giỗ tổ khai canh, lễ ở đình, lễ của các dòng họ, lễ cầu an, cầu mùa. Những lễ này thường không có trên báo chí, không có lịch công bố, chỉ người trong làng biết.
Muốn biết, cách duy nhất là hỏi: hỏi người quen là người làng, hỏi người trông coi đình, hỏi các bô lão. Nhiều khi bạn sẽ được mời dự, được kể những câu chuyện mà sách vở chưa ghi. Đó là cách hiểu văn hoá vùng đất sâu nhất, vượt ra ngoài những lễ hội nổi tiếng.
Nếu bạn là người làng, ghi lại lịch lễ của làng mình, kèm ý nghĩa và cách làm, là một việc có ích cho con cháu và cho những người muốn tìm hiểu. Một trang ghi chép đơn giản cũng đủ để nối ký ức giữa các thế hệ. Ghi kèm tên người kể và năm ghi, để người đọc sau biết thông tin đến từ đâu và có thể hỏi lại khi cần.
Vì sao mùa hội rơi vào những tháng ấy
Lịch lễ hội của vùng Bố Chính đi theo nhịp thời tiết và mùa vụ. Tháng Giêng là lúc nông nhàn sau Tết, trời lạnh nhưng ít bão, ngư dân chưa ra khơi chuyến lớn; mọi người có thời gian cho lễ hội. Các lễ đầu năm vì thế đều mang ý nghĩa cầu mùa, cầu biển, mở đầu năm làm ăn.
Mùa hè là mùa gió Lào và mùa làm ăn chính; lễ hội lớn ít. Đầu tháng Chín, khi vụ hè thu xong và trước khi mùa lũ lớn đến, là khoảng trống thuận lợi cho đua thuyền trên sông. Từ khoảng tháng Mười đến tháng Mười hai dương lịch là mùa mưa bão, lũ, các lễ hội ngoài trời gần như không tổ chức.
Tháng Chạp, khi lũ đã rút, ruộng đồng nghỉ, người đi xa về, là mùa chạp mả và chuẩn bị Tết. Nhìn lịch lễ hội, có thể đọc được cả lịch thời tiết và lịch lao động của vùng đất này. Khi thời tiết thất thường, như bão đến sớm hay rét kéo dài, các làng cũng linh hoạt dời ngày, rút gọn phần hội, vì an toàn của người dự luôn được đặt trước niềm vui của ngày hội.
Lễ hội và người đi xa
Vùng Ba Đồn – Quảng Trạch có nhiều người đi làm ăn xa, nên lịch lễ hội cũng là lịch về quê. Tháng Chạp về chạp mả, ở lại ăn Tết, đến mồng 7 xem lễ Khai hạ, rằm tháng Giêng dự lễ Cầu ngư rồi mới lên đường: đó là hành trình quen thuộc của nhiều người.
Các làng biết điều này nên thường sắp xếp các hoạt động chung, như họp họ, khen thưởng khuyến học, quyên góp sửa đình, vào đúng những ngày người đi xa về đông. Lễ hội vì vậy không chỉ là sinh hoạt văn hoá mà còn là dịp tổ chức đời sống cộng đồng.
Với những người không về được, các nhóm liên lạc của làng, của họ trên điện thoại giúp họ theo dõi lễ hội từ xa: ảnh đoàn rước, đoạn phim đua thuyền, bản ghi lễ tế. Dù không thay được việc có mặt, đó vẫn là sợi dây giữ họ với quê.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội nào lớn nhất ở vùng Ba Đồn – Quảng Trạch?
Ba lễ hội lớn và được ghi danh di sản quốc gia là lễ hội Cầu ngư Cảnh Dương (rằm tháng Giêng), lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn (mồng 7 tháng Giêng) và lễ hội đua thuyền trên sông Gianh (dịp 2/9). Mỗi lễ hội có quy mô và nét riêng.
Đi một chuyến xem được nhiều lễ hội nhất vào lúc nào?
Tháng Giêng là thời điểm tốt nhất: có lễ Khai hạ Tượng Sơn mồng 7, hội vật đầu xuân và lễ Cầu ngư Cảnh Dương rằm tháng Giêng, cách nhau vài ngày. Nên tra lịch âm dương của năm đó và hỏi trước lịch hội vật.
Đua thuyền sông Gianh có tổ chức cố định một chỗ không?
Không. Địa điểm thay đổi theo năm, như năm 2023 tổ chức ở bến cá Phù Trịch, ngoài ra nhiều xã, phường ven sông tự tổ chức. Nên theo dõi thông báo của địa phương khoảng cuối tháng Tám.
Chạp mả có phải lễ hội cho khách xem không?
Không hẳn. Chạp mả là sinh hoạt của các gia đình, dòng họ, mỗi làng một ngày trong tháng Chạp. Khách nên dự khi được người trong làng mời, và giữ sự nghiêm trang khi ra nghĩa địa.
Thời tiết các mùa lễ hội ra sao?
Tháng Giêng và tháng Chạp lạnh, hay mưa phùn, gió biển mạnh; dịp 2/9 còn nắng nóng và có thể bắt đầu có bão. Chuẩn bị trang phục theo mùa và theo dõi dự báo thời tiết trước chuyến đi.