Ăn gì ở Ba Đồn và vùng Quảng Trạch cũ: bản đồ món quen của hạ lưu sông Gianh

Đến vùng Ba Đồn – Quảng Trạch cũ (nay là phường Ba Đồn, phường Bắc Gianh và các xã Nam Gianh, Nam Ba Đồn, Tân Gianh, Phú Trạch, Hòa Trạch, Quảng Trạch, Trung Thuần của tỉnh Quảng Trị), những món đáng tìm nhất đến từ sông Gianh và biển: bát cháo canh buổi sáng ở chợ Ba Đồn, bánh xèo và bánh đúc của Quảng Hòa bên kia sông, chắt chắt xào xúc bánh tráng, sá sùng mùa nước rút, cá hố và sò huyết vùng Cảnh Dương, cùng bánh tráng mè làng Tân An làm quà.

Ẩm thực ở đây là ẩm thực bắc Quảng Bình cũ: mặn mòi, cay vừa, ít đường hơn Huế, nặng vị mắm và vị cá. Nhiều món là chung của cả tỉnh cũ, như cháo canh, bánh lọc, khoai deo; một số món gắn rõ với từng làng ven sông. Bài này chỉ gọi tên "của vùng" những món mà nguồn tin địa phương nhắc đến với làng, xã cụ thể; món chung của Quảng Bình cũ thì ghi rõ là chung.

Không có tên quán, không có giá. Bài này là một tấm bản đồ để bạn biết nên hỏi gì, tìm gì, ăn vào lúc nào trong ngày và mùa nào trong năm; các món lớn được viết riêng trong những bài khác của mục.

Vì sao bếp vùng này nghiêng về sông và biển

Vùng lõi Bố Chính nằm ở hạ lưu sông Gianh, nơi dòng sông gặp nước triều trước khi đổ ra cửa Gianh. Nước lợ, bãi bồi, bãi bùn hai bên bờ là nhà của chắt chắt, hến, sá sùng, tôm cá sông. Xa hơn về phía bắc, dải biển dưới chân Hoành Sơn có những làng chài lâu đời như Cảnh Dương, với nghề câu cá hố, đánh mực. Đồng bằng ven sông trồng lúa, đồng cát trồng khoai, lạc, đậu.

Khí hậu khắc nghiệt góp phần định hình cách ăn. Mùa hè có gió tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào; mùa thu đông có mưa bão, lũ. Người ở đây quen làm mắm, phơi khô cá, ruốc, để dành cho những ngày biển động không ra khơi được. Vị mặn đậm của nước mắm, vị cay của ớt là nền của nhiều món, vừa hợp khẩu vị vừa giúp thức ăn để được lâu.

Từ nền đó, các món tiêu biểu đều giản dị, làm từ gạo, bột, cá, con nước, rau vườn. Cái hay nằm ở nguyên liệu tươi theo con nước, theo mùa, và ở cách ăn chung, ăn nóng giữa chợ, bên bếp than.

Bảng tra nhanh: món, nơi gắn với, lúc ăn

Bảng dưới gom những món nguồn tin địa phương hay nhắc. Cột "gắn với" cho biết món thuộc làng, khu vực nào, hay là món chung của Quảng Bình cũ.

Mùa vụ trong bảng là khái quát theo các nguồn tin địa phương; từng năm con nước, thời tiết khác nhau. Hải sản tươi phụ thuộc biển, ngày biển động có thể không có.

Buổi sáng: cháo canh và quà chợ

Buổi sáng ở Ba Đồn bắt đầu từ chợ. Chợ Ba Đồn từ lâu là chợ lớn của cả vùng bắc Quảng Bình cũ, nơi hàng hoá từ miền núi phía tây và từ biển cùng đổ về. Người đi chợ sớm thường ngồi xuống một hàng cháo canh: bát cháo sợi bột nấu với cá, nóng hổi, rắc hành, tiêu, ớt. Món này có mặt khắp Quảng Bình cũ, nhưng cháo canh chợ Ba Đồn có câu chuyện riêng gắn với hai bờ sông Gianh, được viết kỹ trong bài về món này.

Ngoài cháo canh, gánh quà sáng ở chợ thường có bánh đúc, bánh bèo, bánh lọc, bánh ướt, xôi. Bánh đúc ở đây được nhắc nhiều nhất vì gắn với làng Quảng Hòa bên kia sông. Ăn quà sáng ở chợ quê là cách nhanh nhất để thấy nhịp sống của vùng: người buôn bán chuyện trò, xe chở cá từ cửa sông lên, rau từ các làng ven sông về.

Nếu bạn đi qua Ba Đồn trên quốc lộ 1 vào buổi sáng, ghé chợ ăn một bát cháo canh rồi đi tiếp là hợp lý hơn ăn sáng ở trạm dừng chân ven đường.

Bên kia sông: bánh xèo, bánh đúc Quảng Hòa

Từ trung tâm Ba Đồn đi về phía tây, qua sông là vùng Quảng Hòa cũ, nay thuộc xã Nam Gianh. Đây là vùng trũng ven sông Gianh, ruộng lúa nhiều nước, nổi tiếng với hai món làm từ gạo: bánh xèo và bánh đúc. Bánh xèo Quảng Hòa là bánh nhỏ đổ từ bột gạo xay, ăn cuốn rau và chấm nước mắm ớt tỏi; bánh đúc làm từ gạo vùng trũng, mềm dẻo, ăn với nước mắm hoặc ruốc.

Hai món này gắn với một câu chuyện truyền khẩu được báo chí ghi lại: chuyện hai dòng họ hai bên bờ sông, từng ở hai phía của thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, về sau giảng hoà trong một bữa cỗ có bánh đúc và bánh xèo. Đây là lời kể dân gian, không phải sử chép, nhưng nó cho thấy người địa phương coi hai món này là của làng mình, có gốc gác riêng.

Bánh xèo và bánh đúc từ Quảng Hòa đã theo người buôn bán sang chợ Ba Đồn và các nơi trong vùng. Muốn ăn đúng kiểu làng, bạn có thể hỏi người địa phương về các hàng bánh ở chính Quảng Hòa.

Con nước sông Gianh: chắt chắt và sá sùng

Hai sản vật của bãi sông được nhắc nhiều là chắt chắt và sá sùng. Chắt chắt là loài nhuyễn thể nhỏ cùng họ với hến, sống ở vùng nước lợ và nước ngọt quanh hạ lưu sông Gianh; mùa chắt theo các nguồn địa phương kéo dài khoảng từ tháng hai đến tháng bảy âm lịch. Thịt chắt được đãi ra, xào với hành, ớt, rau thơm, xúc bằng bánh tráng nướng, hoặc nấu canh, ăn với bún.

Sá sùng là một loài giun biển sống trong các bãi bùn từ cửa Gianh ngược vào khoảng mười cây số, dọc hai bờ sông. Người làm nghề chỉ bắt được khi nước rút, mỗi tháng vài đợt, trong mùa kéo dài từ sau Tết đến trước mùa mưa lũ. Sá sùng tươi xào giòn ngọt, sá sùng phơi khô nướng lên thơm, là thứ quà được quý. Báo chí cho biết loài này ngày càng hiếm, nên ăn có chừng mực.

Bên cạnh đó còn có hến, tôm sông, cá bống, cá đối và các loại cá nước lợ khác, tuỳ mùa. Ở cửa Gianh, người dân còn nuôi hàu trên những bè tre treo dây, một cảnh thấy được khi đi thuyền trên sông.

Phía biển: làng chài Cảnh Dương

Đi về phía bắc, gần chân Hoành Sơn, là vùng biển Cảnh Dương, Quảng Châu, Quảng Tùng cũ, nay thuộc xã Hòa Trạch. Cảnh Dương là làng biển có lịch sử nhiều thế kỷ, được báo chí nhắc với nghề câu cá hố truyền đời. Cá hố ở đây được ăn tươi, kho, nướng, và phơi khô làm quà. Mực, cá thu, cá nục, tôm biển cũng có theo mùa.

Sông Roòn chảy qua vùng này trước khi ra biển; vùng nước giao giữa mặn và ngọt là nơi có sò huyết, được các trang du lịch nhắc như một món nên thử, làm hấp, nướng, luộc sơ hay xào tỏi. Mùa biển lặng, cảnh tàu thuyền về bến buổi sáng với cá tươi là lúc tốt nhất để mua hải sản.

Hải sản tươi nên ăn ở nơi gần biển, trong ngày. Đồ khô như cá hố khô, mực khô là thứ mang đi xa được. Khi mua đồ khô, nhìn màu tự nhiên, ngửi mùi, tránh hàng ẩm, có mùi lạ.

Quà mang về và vài lưu ý khi ăn

Quà dễ mang nhất từ vùng này là bánh tráng mè làng Tân An: bánh tráng gạo rắc mè, phơi bên sông Gianh, mang về nướng than hay nướng lò là có ngay món ăn chơi giòn thơm. Ngoài ra có cá hố khô, mực khô, sá sùng khô, cùng những món chung của Quảng Bình cũ như khoai deo, bánh lọc khô, nước mắm, ruốc. Sâm Bố Chính dạng lát khô cũng là thứ nhiều người tìm; mục riêng của trang viết kỹ về cây này.

Vài lưu ý khi ăn: hải sản và nhuyễn thể chỉ nên ăn khi đã nấu chín kỹ, nhất là với người có bệnh nền, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Người dị ứng hải sản cần hỏi kỹ thành phần, vì nhiều món tưởng là món chay như bánh xèo, bánh đúc vẫn ăn với nước mắm, ruốc. Mùa nắng nóng, món nhuyễn thể để lâu dễ hỏng; chọn hàng vừa chế biến, ăn hết trong bữa.

Cuối cùng, nhiều món ở đây hợp nhất khi ăn tại chỗ, nóng, giữa người địa phương. Mang về được bánh tráng, đồ khô; còn bát cháo canh, đĩa chắt chắt xào thì phải đến tận nơi.

Ăn theo mùa trong năm

Ẩm thực vùng sông nước đi theo con nước và thời tiết. Lịch dưới đây là khái quát, giúp bạn chọn thời điểm ghé nếu muốn tìm một món cụ thể.

Lịch này không tuyệt đối: chắt chắt hay hải sản có năm nhiều năm ít, mùa đến sớm hay muộn theo thời tiết. Hỏi người bán ở chợ hôm đó có gì tươi là cách chắc nhất.

Một gợi ý cho người đi lần đầu: nếu chỉ ghé được một lần, chọn những tháng cuối xuân, đầu hè, khi chắt chắt và sá sùng đang mùa, biển thường lặng, trời chưa vào cao điểm gió Lào.

Câu hỏi thường gặp

Ba Đồn có phải là thành phố không?

Ba Đồn từng là thị xã của Quảng Bình, tách từ huyện Quảng Trạch năm 2013. Từ ngày 1/7/2025, Quảng Bình nhập vào tỉnh Quảng Trị và cấp huyện, thị xã được bỏ; khu vực Ba Đồn cũ nay thuộc các phường, xã mới như phường Ba Đồn, phường Bắc Gianh, xã Nam Gianh, xã Nam Ba Đồn.

Món nào là đặc sản riêng của Ba Đồn chứ không phải chung Quảng Bình?

Những món được nguồn tin địa phương gắn với làng cụ thể gồm bánh xèo và bánh đúc Quảng Hòa, bánh tráng mè làng Tân An, chắt chắt và sá sùng sông Gianh, cá hố Cảnh Dương. Cháo canh, bánh lọc, khoai deo là món chung của cả Quảng Bình cũ.

Mùa nào ăn chắt chắt sông Gianh ngon nhất?

Theo các nguồn địa phương, mùa chắt chắt kéo dài khoảng từ tháng hai đến tháng bảy âm lịch. Ngoài mùa vẫn có thể gặp nhưng ít và không ngon bằng. Khi ăn, chọn chắt vừa cào về, đã ngâm nhả hết cát, nấu chín kỹ.

Đi qua Ba Đồn trên quốc lộ 1 thì ăn gì nhanh?

Buổi sáng nên ghé chợ Ba Đồn ăn bát cháo canh hoặc quà bánh ở chợ. Buổi chiều có thể tìm bánh xèo, bánh đúc từ Quảng Hòa bán ở chợ. Nếu có thêm thời gian, qua sông về Quảng Hòa ăn tại làng sẽ đúng kiểu hơn.

Mua quà gì ở Ba Đồn mang đi xa được?

Bánh tráng mè Tân An, cá hố khô, mực khô, sá sùng khô là những thứ để được lâu và dễ mang. Khoai deo, bánh lọc khô là quà chung của Quảng Bình cũ cũng hay có ở chợ. Đồ khô nên để nơi khô ráo, đóng kín khi đi đường dài.

Người ăn chay có món gì ở vùng này?

Bánh xèo gạo, bánh đúc, bánh tráng mè là món làm từ gạo, nhưng thường ăn kèm nước mắm hoặc ruốc. Người ăn chay nên hỏi trước để thay bằng nước tương hoặc nước chấm chay. Các món cháo canh, chắt chắt, sá sùng đều có thành phần động vật.