Chợ bò Ba Đồn là phiên chợ chuyên mua bán trâu bò trên một bãi đất rộng ở bờ bắc sông Gianh, gần khu phố Ba Đồn. Theo báo chí đã ghi lại, chợ họp ba phiên mỗi tháng vào các ngày 8, 18 và 28 âm lịch, và nổi tiếng với nông dân khắp vùng Bắc Trung Bộ. Người lớn tuổi cho rằng chợ có vài trăm năm, nhưng không ai biết chính xác năm lập.
Điều làm chợ bò Ba Đồn khác các chợ khác là cách mặc cả: giá không rao bằng lời mà bằng tiếng vỗ tay giữa người mua và người bán. Bài này kể lại nếp chợ ấy, những kinh nghiệm xem bò được người trong nghề truyền lại, và vị trí của con bò trong đời sống nhà nông vùng sông Gianh.
Chợ của một thời con bò là tài sản lớn nhất nhà
Ở vùng nông thôn hai bờ sông Gianh trước đây, con bò là tài sản lớn nhất của nhiều gia đình. Bò kéo cày, kéo xe, kéo gỗ; bò sinh bê để bán lấy tiền làm nhà, cưới vợ, cho con đi học. Mua một con bò là quyết định cả năm, bán một con bò thường là lúc gia đình cần tiền cho việc lớn. Vì vậy chợ bò không phải nơi mua bán vội vàng, mà là nơi người ta xem xét kỹ, hỏi han kỹ.
Vị trí của chợ ở Ba Đồn cũng có lý do. Đây là đầu mối giữa vùng núi phía tây, nơi chăn thả bò nhiều, và vùng đồng bằng ven biển, nơi cần bò cày kéo. Người từ Tuyên Hóa, Minh Hóa dắt bò xuống, người đồng bằng lên mua, lái buôn từ các tỉnh lân cận cũng về. Tiếng tăm của chợ nhờ vậy lan ra ngoài vùng.
Ngày nay máy cày, máy kéo đã thay nhiều phần sức bò, và bò được nuôi chủ yếu để lấy thịt. Tính chất chợ vì vậy thay đổi: người mua nhiều hơn là lái buôn và người nuôi vỗ béo, ít hơn là nhà nông tìm bò cày. Nhưng nếp xem bò, mặc cả vẫn giữ nhiều nét cũ.
Vì sao họp vào ngày 8, 18, 28
Người địa phương giải thích việc chọn các ngày 8, 18, 28 âm lịch bằng hai lý do thực tế. Thứ nhất là tránh ngày rằm, mồng một và những ngày cuối tháng, khi các gia đình bận việc cúng giỗ, lễ lạt theo nếp làng. Thứ hai là mua bán bò cần thời gian; giãn phiên ra mười ngày một lần giúp người bán có thời gian chuẩn bị, người mua có thời gian gom tiền và bàn bạc trong nhà.
Lịch phiên cách đều mười ngày cũng giúp lái buôn đi vòng các chợ khác trong vùng mà không bị trùng. Đây là cách tổ chức phổ biến của các chợ phiên nông thôn Việt Nam: mỗi chợ một bộ ngày riêng, tạo thành một vòng mà người buôn có thể đi theo.
Lịch phiên có thể thay đổi theo thời gian và theo cách quản lý của địa phương. Nếu bạn muốn đến xem, hãy hỏi người ở Ba Đồn ngay trước chuyến đi để chắc ngày phiên và địa điểm hiện tại, vì bãi chợ có thể đã được dời hoặc quy hoạch lại.
Mặc cả bằng tiếng vỗ tay: một vòng mua bán diễn ra thế nào
Theo lời những người đi chợ lâu năm, một cuộc mặc cả ở chợ bò Ba Đồn thường đi theo trình tự sau. Không ai nói to con số giữa chợ:
- Người bán nêu giá: người bán nói giá mình muốn, thường ghé tai hoặc nói nhỏ với người mua.
- Người mua vỗ tay: thấy giá cao, người mua vỗ vào tay người bán và nói "cao quá", kèm mức mình muốn trả.
- Người bán giữ hay nhả: nếu người bán không vỗ lại, nghĩa là chưa chịu bớt. Nếu vỗ lại, cuộc thương lượng bắt đầu.
- Hạ từng nấc: mỗi lần một bên đổi giá, lại có một cái vỗ tay. Giá được nhích dần, từng nấc nhỏ.
- Chốt giá: khi người bán thấy vừa ý, họ vỗ tay một cái dứt khoát để chốt; thế là xong, không ai đổi ý.
Cách mặc cả này có lợi ở chỗ giữ được thể diện cho cả hai bên và giữ kín giá với người xung quanh. Cái vỗ tay chốt giá có giá trị như một lời hứa; người trong chợ coi trọng nó như chữ ký.
Người ngoài đứng xem thường chỉ thấy hai người vỗ tay nhau liên tục mà không hiểu chuyện gì. Nếu muốn tìm hiểu, hãy hỏi sau khi cuộc mua bán đã xong, đừng chen vào giữa lúc người ta đang thương lượng.
Kinh nghiệm xem bò của người trong nghề
Ria mép và sức ăn. Một người buôn bò lâu năm kể rằng bò không có ria mép thường là bò siêng ăn. Vì thế có người nhổ ria mép bò trước khi dắt ra chợ để đánh lừa người mua thiếu kinh nghiệm; người sành phải nhìn kỹ chân ria.
Dáng tổng thể. Móng thon, thân dài, lưng cong đều, đuôi thon được coi là dáng bò tốt toàn diện. Bò đi đứng vững, chân chắc là dấu hiệu khoẻ mạnh.
U lưng. Bò có u lưng nổi cao được coi là hợp với việc cày kéo, vì vai khoẻ, chịu được ách.
Những dấu hiệu dân gian khác. Có người tin bò có đám lông trắng dưới nách hai chân trước thì nghịch, khoẻ nhưng không sống lâu. Đây là kinh nghiệm truyền miệng, không phải kết luận thú y.
Hỏi người bán. Bò mấy tuổi, đã đẻ mấy lứa, đã tiêm phòng chưa, ăn gì là những câu nên hỏi. Người bán thật thà sẵn lòng trả lời; người né tránh thì người mua nên dè chừng.
Những người làm nghề ở chợ bò
Quanh chợ bò có cả một hệ nghề. Lái buôn đi các làng mua bò về chợ bán, hoặc mua ở chợ đưa đi nơi khác. Người môi giới, quen gọi là "cò", đứng giữa giới thiệu hai bên, nhận một khoản công khi mua bán thành. Người dắt bò, người chở bò bằng xe, người bán cỏ, bán dây thừng, bán đồ ăn sáng cho người đi chợ cũng kiếm sống nhờ phiên chợ.
Người buôn bò lâu năm có con mắt rất tinh: nhìn dáng đi là đoán bò khoẻ hay yếu, sờ vai là biết bò đã quen ách hay chưa. Những kinh nghiệm này được truyền từ người già sang người trẻ trong nghề, ít khi được ghi chép. Một số người nói giọng địa phương đặc sệt, dùng những từ như "rã tầm" (chợ tan), "đánh lận" (lừa gạt), "lĩa gỗ" (kéo gỗ), khiến cuộc trò chuyện ở chợ bò là kho tiếng địa phương sống động.
Cũng như ở mọi chợ gia súc, không phải ai cũng thật thà. Người mua lần đầu nên đi cùng người quen biết nghề, không vội trả tiền, và chỉ chốt khi đã xem kỹ con vật.
Chợ bò và sức khoẻ đàn gia súc
Chợ gia súc là nơi nhiều con vật từ nhiều nơi gặp nhau, nên cũng là nơi bệnh dễ lây lan. Các bệnh truyền nhiễm ở trâu bò như lở mồm long móng, viêm da nổi cục từng gây thiệt hại cho người nuôi ở nhiều tỉnh miền Trung trong những năm gần đây. Khi có dịch, cơ quan thú y địa phương có thể hạn chế hoặc tạm dừng hoạt động mua bán gia súc.
Với người mua, vài nguyên tắc đơn giản giúp giảm rủi ro: hỏi rõ con vật đã được tiêm phòng những bệnh nào, có giấy tờ kiểm dịch nếu vận chuyển đi xa không, quan sát kỹ da, miệng, móng trước khi mua. Bò mới mua về nên được nuôi tách riêng một thời gian trước khi nhập đàn.
Những điều trên là nguyên tắc chung. Khi có nghi ngờ về sức khoẻ con vật, người nuôi nên hỏi cán bộ thú y hoặc bác sĩ thú y trong vùng, không tự chữa bằng các bài truyền miệng.
Đi xem chợ bò: lưu ý cho người ngoài
Chợ bò Ba Đồn họp từ rất sớm, khi trời còn mờ sương; đến giữa buổi sáng là bắt đầu "rã tầm". Người muốn xem cảnh chợ đông nên có mặt từ sáng sớm. Bãi chợ là đất trống, có phân bò và vũng nước, nên đi giày dép cũ và quần áo gọn.
Trâu bò là con vật to, có thể giật mình khi bị chạm hay bị chụp đèn flash gần. Đừng đứng ngay sau đuôi bò, đừng chen giữa hai con bò đang buộc gần nhau, và giữ khoảng cách với những con đang bị dắt đi. Trẻ nhỏ đi cùng cần được nắm tay.
Người đi chợ phần lớn bận việc, không có thời gian trò chuyện với khách lạ trong lúc mua bán. Nếu muốn hỏi chuyện, hãy chờ lúc họ nghỉ, uống nước, và bắt đầu bằng sự quan tâm thật đến công việc của họ. Chụp ảnh người thì xin phép trước.
Một buổi chợ bò từ lúc sương còn dày đến khi rã tầm
Theo cách người đi chợ kể lại, phiên chợ bò bắt đầu từ trước khi trời sáng. Người ở xa dắt bò đi từ đêm hôm trước, nghỉ dọc đường rồi đến bãi khi sương còn phủ mặt sông. Xe chở bò từ các huyện khác cũng đến sớm để chọn chỗ buộc. Khi trời hửng, bãi đã kín những hàng bò buộc vào cọc, tiếng bò rống lẫn tiếng người gọi nhau.
Khoảng một hai giờ đầu là lúc mua bán sôi nổi nhất. Lái buôn đi dọc các hàng bò, dừng lại xem kỹ từng con, hỏi vài câu rồi đi tiếp; người mua thật sự cần bò thì quay lại nhiều lần, đứng lâu hơn, bắt đầu vỗ tay mặc cả. Quanh bãi, các gánh hàng bán bánh, bán cháo, bán nước chè phục vụ người đi chợ đói bụng từ sáng sớm.
Đến giữa buổi sáng, khi nắng lên, chợ bắt đầu rã tầm. Người bán được bò dắt tay không về, người mua dắt bò mới lên đường hoặc chất lên xe. Những con chưa bán được lại được dắt về, chờ phiên mười ngày sau. Bãi chợ trở lại thành bãi đất trống ven sông, chỉ còn dấu chân bò và cọc buộc.
Vài từ địa phương nghe được ở chợ bò
Người đi chợ bò phần lớn nói giọng bắc Quảng Bình. Bảng dưới gom vài từ đã được báo chí ghi lại khi viết về chợ; nghĩa được hiểu theo ngữ cảnh, có thể khác chút ít giữa các làng:
| Từ | Nghĩa gần đúng | Ví dụ ngữ cảnh |
|---|---|---|
| rứa | vậy, thế | chợ họp rứa từ xưa |
| rã tầm | chợ tan, hết giờ họp | gần trưa là rã tầm |
| đánh lận | lừa gạt | nhổ ria bò để đánh lận người mua |
| lĩa gỗ | kéo gỗ | bò khoẻ dùng để lĩa gỗ |
| bò choai | bò đang lớn, chưa trưởng thành hẳn | phiên ni nhiều bò choai |
| cúng quải | việc cúng giỗ, lễ lạt | tránh ngày cúng quải mà họp chợ |
Nếu nghe không rõ, đừng ngại hỏi lại; người đi chợ thường vui vẻ giải thích khi thấy khách quan tâm đến tiếng nói của vùng. Phần giọng nói và từ địa phương của cả vùng được trang này viết riêng ở mục văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Chợ bò Ba Đồn họp vào những ngày nào?
Theo báo chí đã ghi lại, chợ họp ba phiên mỗi tháng vào các ngày 8, 18 và 28 âm lịch. Lịch phiên và địa điểm có thể thay đổi theo quản lý của địa phương, nên hỏi người ở Ba Đồn trước khi đi.
Vì sao mặc cả ở chợ bò bằng vỗ tay?
Vỗ tay giúp hai bên thương lượng mà không cần nói to giá giữa chợ, giữ kín giá và giữ thể diện. Cái vỗ tay cuối cùng là lời chốt, được coi trọng như một cam kết mà không bên nào đổi ý.
Chợ bò có từ bao giờ?
Người lớn tuổi ở Ba Đồn cho rằng chợ có vài trăm năm, có thể từ trước thời Trịnh – Nguyễn, nhưng không ai biết chính xác năm lập và chưa có văn bản gốc xác nhận.
Người không mua bò có nên đến chợ không?
Có thể đến xem để hiểu đời sống nông thôn vùng sông Gianh, nhưng nên đi sớm, giữ khoảng cách an toàn với trâu bò, đi giày dép cũ và không làm phiền người đang mua bán. Chụp ảnh người thì nên xin phép.
Kinh nghiệm xem bò ở chợ có đáng tin không?
Đó là kinh nghiệm dân gian tích luỹ qua nhiều đời, hữu ích để nhận ra con bò khoẻ, quen việc. Nhưng một số điều như đốm lông báo tuổi thọ chỉ là quan niệm truyền miệng. Khi cần đánh giá sức khoẻ con vật, nên hỏi cán bộ hoặc bác sĩ thú y.