Vùng Bố Chính thời Pháp thuộc (1885 – 1945): Cần Vương, đường sắt và chợ ven sông

Trong thời Pháp thuộc, vùng Bố Chính cũ thuộc tỉnh Quảng Bình của xứ Trung Kỳ, nơi triều Nguyễn vẫn giữ bộ máy hành chính trên danh nghĩa dưới sự bảo hộ của Pháp. Phủ Quảng Trạch tiếp tục tồn tại như một đơn vị hành chính. Ba sự kiện lớn định hình vùng đất trong giai đoạn này là phong trào Cần Vương sau năm 1885, việc xây dựng đường sắt và đường bộ xuyên Việt đi qua vùng, và sự lớn lên của các chợ, bến ven sông Gianh, trong đó có Ba Đồn.

Bài này không kể lại toàn bộ lịch sử thời Pháp thuộc của Quảng Bình, mà chỉ giữ những gì liên quan trực tiếp tới vùng Bố Chính cũ và có nguồn chắc chắn. Giọng kể giữ trung tính: mục đích là hiểu vùng đất đã thay đổi thế nào, không phải tô đậm các trận đánh.

Từ triều đình độc lập tới chế độ bảo hộ

Các hiệp ước ký giữa triều Nguyễn và Pháp năm 1883 và 1884 đặt Trung Kỳ dưới chế độ bảo hộ: triều đình ở Huế vẫn tồn tại, vẫn bổ nhiệm quan lại cấp tỉnh, phủ, huyện, nhưng quyền thực tế nằm trong tay người Pháp, đứng đầu ở mỗi tỉnh là một viên công sứ. Tỉnh Quảng Bình nằm trong hệ thống ấy, với tòa công sứ đặt ở Đồng Hới.

Với vùng phủ Quảng Trạch, bộ máy làng xã cũ phần lớn vẫn được giữ: hương lý, hội đồng kỳ mục, các thiết chế làng. Thay đổi lớn nhất mà người dân cảm nhận là hệ thống thuế mới, các loại thuế thân, thuế muối, thuế rượu do chính quyền bảo hộ đặt ra hoặc tăng cường, cùng với việc trưng dụng nhân công cho các công trình đường sá. Những gánh nặng ấy được nhắc nhiều trong các ghi chép về đời sống nông thôn Trung Kỳ nửa đầu thế kỷ XX, dù số liệu riêng cho phủ Quảng Trạch khó tìm.

Phong trào Cần Vương ở miền núi Quảng Bình

Tháng 7 năm 1885, sau khi kinh thành Huế thất thủ, quan phụ chính Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành, ra Tân Sở ở Quảng Trị rồi lên vùng núi phía tây Quảng Bình. Chiếu Cần Vương được ban ra, kêu gọi sĩ phu và dân chúng giúp vua chống Pháp. Vùng núi Tuyên Hóa, Minh Hóa, tức phần phía tây của đất Bố Chính xưa, trở thành nơi vua Hàm Nghi và những người theo ông hoạt động trong mấy năm sau đó.

Cuối năm 1888, vua Hàm Nghi bị bắt ở vùng núi Tuyên Hóa, sau đó bị đưa đi an trí ở Algérie (Bắc Phi). Phong trào Cần Vương ở Quảng Bình và các tỉnh lân cận còn kéo dài thêm một thời gian dưới sự chỉ huy của các sĩ phu địa phương rồi dần tan rã. Với vùng Bố Chính, đây là giai đoạn mà miền núi phía tây lần đầu tiên có vai trò trung tâm trong một biến cố lớn của đất nước, trong khi vùng đồng bằng ven sông Gianh là nơi cung cấp người và lương thực. Danh sách cụ thể các thủ lĩnh Cần Vương quê ở vùng Quảng Trạch cần tra sách chuyên khảo; bài không nêu tên để tránh gán nhầm quê quán.

Đường bộ và đường sắt: vùng đất được nối với cả nước

Một thay đổi lâu dài của thời kỳ này là hạ tầng giao thông. Con đường thiên lý cũ được người Pháp nâng cấp thành đường thuộc địa số 1, tiền thân của quốc lộ 1 ngày nay, chạy xuyên qua vùng từ Đèo Ngang xuống phía nam. Việc qua sông Gianh vẫn dựa vào đò và phà trong một thời gian dài; bến phà Gianh trở thành một điểm quen thuộc trên trục Bắc – Nam.

Đường sắt xuyên Đông Dương được xây dựng từng đoạn trong nửa đầu thế kỷ XX, và toàn tuyến Hà Nội – Sài Gòn thông xe năm 1936. Đoạn qua Quảng Bình chạy men theo vùng đồi phía tây đồng bằng, có ga trong vùng Quảng Trạch – Bố Trạch cũ. Đường sắt và đường bộ giúp hàng hoá của vùng ra được thị trường xa hơn, nhưng cũng làm thay đổi vai trò của các bến sông: một phần hàng hoá chuyển từ đường thuỷ sang đường bộ, đường sắt. Chi tiết về giao thông ngày nay nằm ở chuyên mục hành trình khám phá của trang.

Chợ ven sông và sự lớn lên của Ba Đồn

Nằm ở bờ bắc sông Gianh, gần cửa sông và trên trục đường Bắc – Nam, khu vực Ba Đồn có vị trí thuận lợi cho buôn bán. Chợ Ba Đồn thường được nhắc tới như một trong những chợ lâu đời và đông đúc của vùng bắc Quảng Bình, nơi hàng hoá từ miền núi theo sông Gianh xuôi xuống gặp hàng hoá từ biển và từ các tỉnh phía bắc. Nón lá Ba Đồn được nhiều người biết tới như một sản vật quen thuộc của vùng.

Trong thời Pháp thuộc, các chợ như vậy dần lớn lên, có thêm nhà buôn, cửa hiệu, thuyền buôn đường dài. Đây là nền tảng cho vai trò trung tâm kinh tế của Ba Đồn trong thế kỷ XX, từ thị trấn huyện lỵ tới thị xã và nay là phường Ba Đồn. Năm thành lập chợ và các mốc phát triển cụ thể không có trong tài liệu chắc chắn mà bài tìm được, nên bài chỉ nói chung là chợ đã có từ lâu và giữ vai trò đầu mối trong thời kỳ này. Chuyên mục làng xưa, con người của trang đi sâu hơn vào đời sống chợ Ba Đồn.

Làng xã và đời sống nông thôn

Bên dưới những thay đổi lớn, đời sống ở các làng vùng Quảng Trạch vẫn theo nhịp cũ: cấy lúa theo mùa, đánh cá theo con nước, họp chợ theo phiên. Chính quyền bảo hộ có những đợt cải tổ bộ máy làng xã ở Trung Kỳ, thay đổi cách bầu chọn và trách nhiệm của các chức dịch, nhưng ở nhiều nơi, lệ làng và vai trò của các dòng họ lớn vẫn là thứ quyết định công việc chung. Hương ước của nhiều làng được viết lại hoặc bổ sung trong giai đoạn này, và một số bản còn được lưu giữ đến nay.

Đất hẹp, người đông, thiên tai thường xuyên khiến nhiều gia đình phải tìm kế sinh nhai ngoài nông nghiệp: làm nón, đan lát, buôn bán nhỏ, đi biển, hoặc rời quê đi làm ăn xa. Một bộ phận người dân các tỉnh Bắc Trung Bộ, trong đó có Quảng Bình, sang Lào và đông bắc Thái Lan làm ăn, sinh sống trong nửa đầu thế kỷ XX; con cháu họ ngày nay là một phần của cộng đồng người Việt ở các nước đó. Số người đi từ riêng vùng Quảng Trạch thì không có thống kê đáng tin để dẫn ra.

Những chỗ dễ nói quá khi viết về giai đoạn này

Gán mọi hoạt động Cần Vương vào vùng Ba Đồn. Trung tâm hoạt động của vua Hàm Nghi là vùng núi phía tây. Vùng đồng bằng có tham gia, nhưng không nên đặt các sự kiện chính vào Ba Đồn khi nguồn không ghi như vậy.

Nêu năm khánh thành ga hay cầu mà không có nguồn. Các đoạn đường sắt và công trình giao thông được khởi công, hoàn thành vào những thời điểm khác nhau; năm cụ thể cần tra tài liệu ngành đường sắt hay lưu trữ thời Pháp.

Đưa con số thuế hay số người đi phu. Các con số chung cho Trung Kỳ có trong nghiên cứu, nhưng con số riêng cho phủ Quảng Trạch rất hiếm. Không nên ngoại suy.

Kể chuyện cá nhân như sự thật lịch sử. Nhiều câu chuyện gia đình về thời Pháp thuộc rất đáng quý, nhưng nên giữ đúng tư cách là lời kể, kèm tên người kể và thời điểm.

Những thay đổi lớn của vùng Bố Chính cũ trong thời Pháp thuộc

Bảng sau tóm tắt các thay đổi theo lĩnh vực, kèm mức chắc chắn của thông tin:

Phần giáo dục có ảnh hưởng lâu dài tới vùng vốn có tiếng hiếu học: lớp người trẻ chuyển dần sang học chữ quốc ngữ và chữ Pháp, nhiều người rời quê ra Huế, Hà Nội hay vào Sài Gòn học tập và làm việc.

Những năm cuối thời Pháp thuộc

Từ cuối thập niên 1920 sang thập niên 1930, các phong trào yêu nước kiểu mới lan rộng ở Trung Kỳ, kể cả ở Quảng Bình. Tầng lớp trí thức trẻ, học sinh, người làm công, tiếp xúc với tư tưởng mới qua sách báo và qua những người đi học xa trở về. Các làng ở vùng Quảng Trạch cũng có người tham gia. Những năm đầu thập niên 1940, chiến tranh thế giới thứ hai và sự có mặt của Nhật ở Đông Dương làm tình hình phức tạp thêm; nạn đói năm 1945 ảnh hưởng nặng tới nhiều tỉnh miền Bắc và Bắc Trung Bộ.

Tháng 8 năm 1945, chính quyền thời Pháp thuộc ở Quảng Bình chấm dứt cùng với cả nước. Phủ Quảng Trạch chuyển sang thành huyện Quảng Trạch trong hệ thống hành chính mới. Giai đoạn tiếp theo, từ năm 1945 tới khi tỉnh Quảng Bình được tái lập năm 1989, được kể trong một bài riêng của chuyên mục. Với mục đích tìm hiểu lịch sử vùng đất, điều cần ghi nhớ là thời Pháp thuộc để lại cho vùng Bố Chính cũ một hạ tầng giao thông mới, một trung tâm buôn bán bên sông Gianh, và ký ức về phong trào Cần Vương ở miền núi phía tây.

Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, nguồn đáng tham khảo là các niên giám hành chính Đông Dương, các báo cáo của toà công sứ Quảng Bình lưu ở trung tâm lưu trữ, và các công trình lịch sử địa phương viết sau năm 1975. Báo chí tiếng Việt thời đó, như các tờ báo xuất bản ở Huế, đôi khi đăng tin về thiên tai, mùa màng ở các phủ huyện Quảng Bình, là nguồn bổ sung thú vị cho đời sống thường ngày.

Câu hỏi thường gặp

Vua Hàm Nghi bị bắt ở đâu?

Theo sử chép, cuối năm 1888 vua Hàm Nghi bị bắt ở vùng núi Tuyên Hóa của tỉnh Quảng Bình cũ, phần phía tây của đất Bố Chính xưa. Sau đó ông bị đưa đi an trí ở Algérie và sống ở đó tới cuối đời.

Phủ Quảng Trạch thời Pháp thuộc có còn huyện Bố Trạch không?

Trong phần lớn thời Pháp thuộc, phủ Quảng Trạch vẫn là đơn vị quản lý vùng bắc tỉnh Quảng Bình, có các huyện trực thuộc. Cơ cấu chính xác thay đổi theo từng giai đoạn, nên muốn biết chắc cần tra các niên giám hành chính thời đó.

Ga tàu nào gần Ba Đồn nhất?

Đường sắt Bắc – Nam có ga trong vùng Quảng Trạch – Bố Trạch cũ. Tên ga và lịch tàu hiện hành nên kiểm trên kênh chính thức của ngành đường sắt; chuyên mục hành trình khám phá của trang có ghi nguyên tắc đi lại trong vùng.

Nón lá Ba Đồn có từ bao giờ?

Nón lá Ba Đồn được nhiều người biết đến như sản vật của vùng, nhưng tài liệu chắc chắn về thời điểm nghề nón hình thành ở đây không nhiều. Truyền khẩu địa phương cho rằng nghề đã có từ lâu, nên nói chung là một nghề lâu đời.

Có nên đi tìm di tích Cần Vương ở vùng Ba Đồn không?

Các di tích gắn với phong trào Cần Vương chủ yếu ở vùng núi phía tây, Tuyên Hóa và Minh Hóa cũ. Thông tin về các di tích đã được công nhận nên tra theo danh mục của ngành văn hoá; chuyên mục di tích của trang có ghi những nơi chắc chắn.