Chuyện sâm Bố Chính "từng là sản vật tiến vua" được kể rất nhiều trong báo chí và lời giới thiệu sản phẩm. Một số bài báo dẫn sách xưa, nổi bật là "Phủ biên tạp lục" của Lê Quý Đôn, có đoạn ghi về sâm ở châu Bắc Bố Chính; có bài dẫn thêm các bộ địa chí thời Nguyễn nói về lệ tiến sâm. Tuy vậy, trang này chưa đối chiếu được nguyên văn các đoạn đó, và việc loài "sâm" trong sách cổ có đúng là cây Abelmoschus sagittifolius ngày nay hay không vẫn chưa được làm rõ. Vì vậy chuyện tiến vua chỉ nên hiểu là điều "thường được kể".
Viết như thế không phải để phủ nhận một niềm tự hào của vùng đất, mà để giữ cho câu chuyện đứng trên nền vững. Đọc sử sách về sản vật có những cái bẫy riêng: tên gọi thay đổi, một chữ chỉ nhiều cây, bản dịch thêm bớt, và bài báo dẫn lại bài báo.
Bài này kể những gì đã khá chắc, những gì còn để ngỏ, và cách bạn tự đọc một câu "sử chép" về sản vật.
Đất Bố Chính trong vài dòng: bối cảnh để đọc sách xưa
Bố Chính là tên một vùng đất ở phía bắc Quảng Bình cũ, quanh hạ lưu sông Gianh và chân dãy Hoành Sơn. Sử Việt ghi vùng này cùng với Địa Lý và Ma Linh nhập vào Đại Việt dưới triều Lý, sau cuộc hành quân năm 1069. Qua các triều Trần, Lê, vùng đất có lúc là châu, có lúc đổi tên và ranh giới. Thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, sông Gianh trở thành giới tuyến, đất Bố Chính chia làm Bắc Bố Chính và Nam Bố Chính ở hai bờ sông.
Dưới triều Nguyễn, đất Bố Chính được tổ chức lại, phần lõi trở thành phủ Quảng Trạch; tên Quảng Trạch được dùng cho huyện cho tới khi cấp huyện bị bỏ năm 2025. Nay vùng lõi xưa thuộc các phường, xã mới của tỉnh Quảng Trị như phường Ba Đồn, phường Bắc Gianh, xã Nam Gianh, xã Phú Trạch. Chi tiết lịch sử từng thời kỳ được viết ở mục Lịch sử châu Bố Chính của trang.
Bối cảnh này quan trọng khi đọc sách xưa: một câu "sâm ở Bố Chính" thế kỷ XVIII có thể chỉ một vùng rộng hơn, hẹp hơn hoặc lệch so với vùng Ba Đồn – Quảng Trạch hôm nay, và cũng có thể bao gồm cả miền núi phía tây vốn thuộc đất Bố Chính xưa.
Phủ biên tạp lục nói gì, theo các bài báo dẫn lại
"Phủ biên tạp lục" là bộ sách Lê Quý Đôn soạn trong thời gian làm quan ở vùng Thuận Hóa, khi chúa Trịnh nắm được đất này vào những năm 1770. Sách ghi chép nhiều về địa lý, thuế khoá, sản vật, phong tục của vùng từ Bố Chính trở vào, và được giới nghiên cứu coi là nguồn quý cho lịch sử kinh tế Đàng Trong.
Theo một số bài báo trích lại, sách có đoạn ghi rằng châu Bắc Bố Chính có sản sâm, kèm vài chi tiết mô tả như hoa màu tía, có thể trồng trong chậu cát mà vẫn sống, và nếu chế biến đúng cách thì phẩm chất gần với sâm phương Bắc. Các bài báo này thường dùng đoạn trích để khẳng định sâm Bố Chính là sản vật quý từ lâu đời.
Điều cần lưu ý là những chi tiết này đến với người đọc hôm nay qua nhiều lớp: nguyên văn chữ Hán, bản dịch tiếng Việt, rồi bài báo trích bản dịch. Mỗi lớp đều có thể thêm bớt. Trang này chưa đối chiếu được bản dịch đầy đủ, nên chỉ ghi nhận đây là nội dung "được dẫn lại", và khuyến khích người đọc muốn trích dẫn tìm bản dịch đã xuất bản của bộ sách.
Vì sao chưa thể nói chắc "sâm trong sách" là cây ngày nay
Chữ "sâm" chỉ nhiều cây. Trong văn bản cổ, "sâm" hay "nhân sâm" có thể chỉ nhiều loại rễ được quý dùng làm thuốc, không nhất thiết là một loài thực vật xác định như cách phân loại học hiện đại. Người xưa không có tên khoa học để phân biệt.
Mô tả quá ngắn. Một vài chi tiết như màu hoa, cách trồng không đủ để xác định loài. "Hoa màu tía" có thể hợp với hoa đỏ hồng của sâm Bố Chính, nhưng cũng có thể hợp với cây khác.
Tên cây có thể có sau. Cái tên "sâm Bố Chính" như ta dùng hôm nay có thể hình thành muộn hơn thời điểm sách được viết. Sách dược liệu hiện đại giải thích tên theo nơi cây được dùng sớm, nhưng không nói tên ấy có từ khi nào.
Bài báo dẫn bài báo. Nhiều bài viết về sâm Bố Chính dẫn cùng một đoạn trích, đôi khi chép sai, đôi khi gắn thêm chữ "tiến vua" mà đoạn trích gốc không có. Số lượng bài nhắc lại không làm câu chuyện chắc chắn hơn.
Chuyện "tiến vua": thường được kể, cần giữ chừng mực
Ở Việt Nam, rất nhiều sản vật địa phương được gắn nhãn "tiến vua": gạo, bưởi, chè, mắm, cá, bánh. Một phần đúng là có trong danh mục cống phẩm của triều đình được sử sách ghi; một phần là truyền khẩu; một phần là cách làm thương hiệu những năm gần đây. Với người đọc bình thường, rất khó phân biệt ba loại này nếu không xem nguồn gốc.
Với sâm Bố Chính, một số bài báo dẫn các bộ địa chí thời Nguyễn như "Đại Nam nhất thống chí" hay sách địa chí của Cao Xuân Dục để nói về lệ tiến sâm. Trang này chưa đối chiếu được những đoạn đó với nguyên bản, và cũng không chắc loại sâm được tiến là loài cây nào, ở đúng vùng nào. Vì vậy cách viết phù hợp là: sâm Bố Chính thường được kể là sản vật từng được tiến vua; sách xưa có ghi về sâm ở đất Bố Chính.
Viết chừng mực như vậy không làm câu chuyện kém hấp dẫn. Ngược lại, nó giữ cho niềm tự hào của vùng đất không bị đặt lên một nền dễ vỡ. Khi có nhà nghiên cứu công bố đối chiếu cẩn thận, câu chuyện sẽ được kể chắc hơn.
Từ sách cổ đến sách dược liệu hiện đại
Nguồn đáng tin nhất để nối cái tên "sâm Bố Chính" với cây Abelmoschus sagittifolius hiện nay là các sách dược liệu hiện đại. Sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của Đỗ Tất Lợi mô tả cây, ghi tên khoa học (khi đó là Hibiscus sagittifolius), ghi các tên khác như sâm thổ hào, sâm báo, nhân sâm Phú Yên, và giải thích tên Bố Chính theo việc cây được một thầy thuốc dùng lần đầu ở vùng Bố Trạch của Quảng Bình. Dược điển Việt Nam về sau ghi tên khoa học Abelmoschus sagittifolius.
Điều đáng chú ý là chính các sách dược liệu nghiêm túc này không nhấn mạnh chuyện tiến vua. Sách của Đỗ Tất Lợi không nhắc đến nó trong mục sâm Bố Chính. Sách tập trung vào mô tả cây, thu hái, chế biến, thành phần và kinh nghiệm dùng, kèm lời nhắc rằng không nên xếp cây này chung với nhân sâm.
Như vậy có hai dòng nguồn khác nhau: dòng sử sách và địa chí nói về "sâm" ở đất Bố Chính, và dòng dược liệu học nói về cây mang tên Bố Chính. Hai dòng này gặp nhau ở cái tên, nhưng mối nối cụ thể giữa chúng vẫn là một câu hỏi lịch sử thú vị cho người nghiên cứu.
Tự kiểm một câu "sử chép" về sản vật
Khi gặp một câu khẳng định sản vật quê nào đó "được sử sách ghi là tiến vua", bạn có thể tự kiểm theo các bước sau.
- Tìm tên sách cụ thể. Câu chỉ ghi "sử sách ghi lại" mà không nêu tên sách là dấu hiệu yếu.
- Xem sách đó là loại gì: chính sử, địa chí, tạp lục, gia phả, hay truyện kể. Mỗi loại có độ tin cậy khác nhau.
- Tìm bản dịch đã xuất bản, có ghi người dịch, nơi xuất bản, để đọc cả đoạn chứ không chỉ một câu trích.
- Xem đoạn gốc có thật dùng chữ "tiến", "cống" hay chỉ ghi là "thổ sản", "sản vật" của địa phương.
- Xem tên sản vật trong sách và mô tả kèm theo có đủ để xác định đúng loài, đúng vùng không.
- Đối chiếu với các nhà nghiên cứu, nhà sử học địa phương đã viết về đề tài này.
Phần lớn câu chuyện "tiến vua" lưu hành trên mạng không qua được bước thứ ba. Điều đó không có nghĩa câu chuyện sai, chỉ là nó chưa được chứng minh. Người viết có trách nhiệm nên ghi rõ mức độ chắc chắn.
Giữ ký ức sản vật như một phần văn hoá vùng
Dù chưa thể khẳng định từng chi tiết, việc người dân vùng Bố Chính kể với nhau về cây sâm mang tên quê mình, về chuyện sâm từng được quý ở chốn triều đình, là một phần của ký ức cộng đồng. Những câu chuyện ấy cho thấy cây đã gắn bó lâu với đời sống, đủ để được đặt tên theo đất và truyền qua nhiều thế hệ.
Một cách tôn trọng ký ức đó là ghi lại cẩn thận: ai kể, kể ở đâu, kể thế nào, và tách bạch lời kể với điều sách chép. Những người cao tuổi trong các làng quanh sông Gianh có thể còn nhớ cách ông bà họ trồng, đào, phơi sâm; những ký ức ấy có giá trị không kém một dòng trong địa chí.
Với người đọc hôm nay, câu chuyện tiến vua có thể thêm một chút thú vị cho món quà quê. Nhưng giá trị thực của sâm Bố Chính nằm ở chính cây: một cây ưa nắng chịu gió Lào, sống được trên đất cát, có hoa đỏ đẹp, củ dùng được trong bếp, và gắn tên với một vùng đất có lịch sử dày.
Sản vật trong địa chí: đọc mục "thổ sản" thế nào
Các bộ địa chí thời Lê – Nguyễn thường có một mục ghi thổ sản của từng phủ, huyện: lúa gạo, cá muối, gỗ, mây, mật ong, các vị thuốc. Mục này cho biết vào thời điểm soạn sách, địa phương nổi tiếng với những gì, và đôi khi ghi những thứ phải nộp lên triều đình. Nhưng "có trong mục thổ sản" khác với "là cống phẩm tiến vua": phần lớn thổ sản chỉ là sản vật đáng kể của địa phương, không phải thứ được dâng lên vua.
Ngay cả khi một sản vật nằm trong danh mục phải nộp, việc nộp ấy có thể là thuế bằng hiện vật, là hàng mua cho kho nhà nước, chứ không nhất thiết là đồ ngự dụng. Người viết hiện đại hay gộp tất cả thành một chữ "tiến vua" cho gọn, và chính chỗ gộp đó làm câu chuyện mất chính xác.
Với sâm ở đất Bố Chính, việc nó xuất hiện trong ghi chép về sản vật của vùng đã đủ cho thấy cây sâm, dù là loài nào, từng được người xưa để ý ở vùng này. Điều đó tự nó đã là một chi tiết đáng quý cho lịch sử địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có thật sự được tiến vua không?
Chuyện này thường được kể và một số bài báo dẫn sách xưa để khẳng định. Tuy vậy, chưa có đối chiếu chắc chắn rằng loại sâm trong sách cổ là cây Abelmoschus sagittifolius ngày nay. Cách nói chừng mực là sâm Bố Chính thường được kể là sản vật từng tiến vua.
Phủ biên tạp lục là sách gì?
Đó là bộ sách do Lê Quý Đôn soạn khi làm quan ở vùng Thuận Hóa vào những năm 1770, ghi chép về địa lý, thuế khoá, sản vật và phong tục vùng từ Bố Chính trở vào. Sách được giới nghiên cứu coi là nguồn quý cho lịch sử kinh tế xã hội Đàng Trong.
Tên "sâm Bố Chính" có từ bao giờ?
Chưa rõ thời điểm cụ thể. Sách dược liệu hiện đại giải thích tên theo việc cây được dùng sớm ở vùng Bố Trạch của Quảng Bình, đất Bố Chính xưa, nhưng không ghi năm. Cái tên có thể đã được dùng trong dân gian từ lâu trước khi vào sách.
Vì sao sách dược liệu không nhắc chuyện tiến vua?
Sách dược liệu tập trung mô tả cây, cách thu hái, chế biến, thành phần và kinh nghiệm dùng, không phải kể chuyện lịch sử sản vật. Việc không nhắc không có nghĩa phủ nhận, chỉ cho thấy chuyện tiến vua thuộc về dòng nguồn khác, cần kiểm riêng.
Muốn tìm hiểu sâu chuyện sâm trong sử sách nên đọc gì?
Nên tìm bản dịch đã xuất bản của Phủ biên tạp lục và các bộ địa chí thời Nguyễn, đọc cả đoạn về thổ sản vùng Bố Chính, rồi đối chiếu với bài viết của các nhà nghiên cứu lịch sử địa phương Quảng Bình. Tránh chỉ dựa vào các bài báo dẫn lại một câu trích.