Mùa lũ sông Gianh thường rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 11, có năm kéo sang tháng 12, trùng với mùa mưa bão của miền Trung. Lũ ở đây lên nhanh vì lưu vực dốc, nhiều núi đá vôi và sông tương đối ngắn: mưa lớn ở thượng nguồn Minh Hóa, Tuyên Hóa cũ có thể đẩy nước về đến Ba Đồn chỉ sau một thời gian ngắn. Khi lũ trùng bão và triều cường, nước ở hạ lưu khó thoát, vùng trũng ngập sâu.
Bài này không thay cho cảnh báo chính thức của cơ quan phòng chống thiên tai. Nó giúp người dân và người mới đến vùng Bố Chính hiểu vì sao lũ ở đây nguy hiểm, nhận biết dấu hiệu, và biết việc cần làm trước, trong, sau mỗi đợt lũ. Mọi quyết định sơ tán, cấm đường phải theo chính quyền địa phương.
Vì sao lũ sông Gianh lên nhanh
Lưu vực sông Gianh phần lớn là núi và đồi, độ dốc lớn, khoảng cách từ đầu nguồn ra biển không dài. Khi mưa lớn tập trung ở thượng nguồn, nước chảy tràn trên sườn dốc, dồn xuống các khe, các rào, rồi đổ vào dòng chính trong thời gian ngắn. Vùng núi đá vôi có hang ngầm, khả năng giữ nước trên mặt kém, nên nước mưa cũng nhanh chóng ra sông.
Ở hạ lưu, sông chảy qua đồng bằng hẹp và thấp, gần biển. Nếu cùng lúc có bão đổ bộ, nước biển dâng và triều cường chặn cửa sông, nước lũ không thoát ra biển kịp mà dềnh lên, tràn sang hai bờ. Đây là kịch bản nguy hiểm nhất cho các làng thấp ven sông và ven cửa biển.
Mưa miền Trung lại thường dồn vào vài tháng cuối năm, có những đợt mưa liên tục nhiều ngày do bão, áp thấp và không khí lạnh kết hợp. Đợt lũ lớn tháng 10 năm 2020 ở miền Trung là một ví dụ mà nhiều người dân vùng Quảng Bình cũ còn nhớ rõ.
Những dấu hiệu cần cảnh giác
Mưa to kéo dài ở phía núi. Khi nghe tin mưa lớn ở vùng Minh Hóa, Tuyên Hóa cũ, người ở hạ lưu nên chuẩn bị dù chỗ mình chưa mưa nhiều.
Nước sông đổi màu, chảy xiết. Nước đục ngầu, mang theo củi rác, chảy mạnh hơn bình thường là dấu hiệu lũ đang về.
Nước lên nhanh theo giờ. Nếu mực nước ở bến nhà mình lên rõ chỉ trong vài giờ, đừng chờ đến khi vào nhà mới kê đồ.
Tin bão, áp thấp sát bờ. Lũ cộng bão là tổ hợp nguy hiểm nhất, cần chuẩn bị sơ tán sớm nếu ở vùng trũng, ven sông, ven cửa biển.
Đất nứt, cây nghiêng ở sườn đồi. Ở vùng đồi núi, đây là dấu hiệu sạt lở; cần rời khỏi khu vực ngay và báo cho chính quyền.
Thông báo của địa phương. Loa xã, tin nhắn cảnh báo, đài phát thanh là nguồn chính thức. Tin trên mạng xã hội nên đối chiếu, không tự suy đoán mực nước.
Chuẩn bị trước mùa lũ
Việc chuẩn bị nên làm từ trước mùa mưa, khi trời còn khô ráo. Danh sách dưới đây là những việc người dân vùng lũ thường làm, điều chỉnh theo hoàn cảnh từng nhà:
- Biết nhà mình nằm ở vùng ngập mức nào trong các trận lũ trước; hỏi người lớn tuổi trong xóm nếu mới đến.
- Xác định nơi sơ tán (nhà cao tầng, trường học, trụ sở mà địa phương chỉ định) và đường đi tới đó.
- Làm sàn gác, kệ cao để kê đồ đạc, lương thực, giấy tờ; bọc giấy tờ quan trọng trong túi chống nước.
- Chuẩn bị đèn pin, pin dự phòng, điện thoại sạc đầy, sạc dự phòng, nước uống, lương khô, thuốc men thường dùng.
- Gia cố mái nhà, chằng chống cửa; cắt tỉa cây lớn sát nhà.
- Nhà có thuyền: kiểm tra thuyền, áo phao, dây neo; nhà không có thuyền nên biết nhà hàng xóm nào có.
- Lên phương án cho người già, trẻ nhỏ, người bệnh, người khuyết tật trong nhà: ai đưa đi, đi đâu, lúc nào.
Gia súc, gia cầm nên có chỗ di chuyển lên cao; tài sản lớn như xe máy, máy móc nên tính sẵn chỗ để trước khi nước lên.
Trong khi lũ: những điều không được làm
Phần lớn thương vong trong lũ ở miền Trung đến từ một số hành vi lặp đi lặp lại. Những điều sau cần tránh tuyệt đối:
- Không lội qua dòng nước chảy xiết, kể cả khi nước chỉ đến đầu gối; nước chảy mạnh có thể quật ngã người lớn.
- Không đi xe máy, ô tô qua ngầm, tràn, đoạn đường ngập có dòng chảy.
- Không vớt củi, bắt cá trên sông khi lũ đang lên.
- Không để trẻ em chơi gần nước lũ, ra đường xem nước.
- Không ở lại nhà khi chính quyền đã yêu cầu sơ tán, dù tiếc tài sản.
- Không dùng điện khi nước đã vào nhà; ngắt cầu dao tổng trước khi nước lên tới ổ cắm.
- Không đi thuyền nhỏ khi không có áo phao, khi gió mạnh hoặc chở quá tải.
Khi bị nước bao vây, lên chỗ cao nhất có thể, báo vị trí cho chính quyền hoặc người thân bằng mọi cách, giữ ấm và chờ cứu hộ, không tự bơi qua dòng chảy.
Lũ và đường sá: những đoạn cần cẩn trọng
Mùa lũ, đường sá trong vùng có thể bị chia cắt. Không nêu tên từng đoạn vì mỗi năm mỗi khác, nhưng có những loại đường luôn cần cẩn trọng:
- Đường ven sông Gianh, sông Ròn ở vùng trũng: ngập sớm, dòng chảy mạnh qua mặt đường.
- Các ngầm, tràn trên đường vào làng, lên vùng đồi: nước từ khe suối dồn về nhanh, rút cũng nhanh nhưng lúc lên rất nguy hiểm.
- Đường đèo, đường qua vùng đồi núi: sạt taluy, đá lăn, đất trôi xuống mặt đường.
- Đoạn quốc lộ, tỉnh lộ qua vùng trũng: có thể ngập, cấm đường theo thông báo.
- Cầu tạm, cầu gỗ, cầu treo dân sinh: không đi khi nước dâng gần mặt cầu hoặc có vật trôi va vào.
Khi đã có biển cấm, dây chắn hay người hướng dẫn phân luồng, tuyệt đối làm theo. Những tai nạn đáng tiếc nhất thường đến từ việc cố vượt qua đoạn ngập vì nghĩ mình quen đường.
Người đi xa về quê dịp mưa bão nên hỏi người nhà tình hình đường trước khi xuất phát, chuẩn bị chỗ dừng chân dọc đường nếu phải chờ nước rút.
Thuyền, lưới và tài sản nghề nghiệp mùa lũ
Với các hộ làm nghề sông, nghề biển, mùa lũ là lúc dễ mất tài sản nhất. Thuyền phải được kéo lên chỗ cao hoặc neo vào nơi kín, tránh dòng chính; lưới, ngư cụ cất lên cao. Lồng bè nuôi cá trên sông nếu có phải được di chuyển hoặc gia cố theo hướng dẫn của địa phương, vì lũ có thể cuốn trôi cả bè.
Đầm nuôi tôm, cua ở vùng nước lợ có thể vỡ bờ khi nước lên quá cao, hoặc thủy sản chết vì nước ngọt tràn vào làm độ mặn giảm đột ngột. Nhiều hộ chọn thu hoạch sớm trước mùa mưa để giảm rủi ro. Đây là bài toán mỗi gia đình phải tự cân nhắc giữa sản lượng và an toàn.
Điều quan trọng nhất: không ai được đánh đổi tính mạng để giữ tài sản. Nhiều trường hợp đáng tiếc xảy ra khi người dân ra sông cứu thuyền, cứu lưới giữa lúc lũ lên.
Sau lũ: dọn dẹp và giữ sức khỏe
Khi nước rút, nguy hiểm chưa hết. Nhà cửa có thể bị yếu móng, tường nứt; dây điện có thể còn rò; bùn đất chứa rác, xác động vật, chất bẩn. Việc đầu tiên là kiểm tra an toàn nhà, an toàn điện trước khi vào ở lại. Nếu không chắc, nhờ thợ điện hoặc lực lượng địa phương kiểm tra.
Dọn bùn nên làm sớm khi bùn còn ướt, mặc đồ bảo hộ, đeo găng tay, ủng. Nước giếng bị ngập phải được xử lý theo hướng dẫn của cơ quan y tế trước khi dùng. Thức ăn ngâm nước lũ nên bỏ. Ăn chín, uống sôi, rửa tay thường xuyên để phòng bệnh đường ruột, bệnh ngoài da.
Sau lũ là lúc cần chú ý muỗi, chuột và các bệnh truyền nhiễm. Ai bị sốt, tiêu chảy, vết thương nhiễm trùng nên đến trạm y tế sớm. Người già, trẻ nhỏ cần được để ý thêm vì sức đề kháng thấp và dễ mệt sau những ngày vất vả.
Về giấy tờ và hỗ trợ, nhà bị thiệt hại nên chụp ảnh hiện trạng trước khi dọn, báo cho trưởng thôn, tổ dân phố để được ghi nhận. Các chính sách hỗ trợ sau thiên tai thường đi qua chính quyền xã, phường; giấy tờ bị ướt, hỏng có thể làm lại theo hướng dẫn của bộ phận một cửa. Giữ lại hóa đơn sửa chữa lớn nếu có, phòng khi cần đối chiếu.
Cuối cùng, sau mỗi trận lũ nên ghi lại mức nước đã lên tới đâu trong nhà, ngoài ngõ. Một vạch sơn nhỏ trên tường hay một dòng ghi chú trong sổ là thông tin quý cho lần sau, khi phải quyết định kê đồ cao bao nhiêu và sơ tán lúc nào.
Lũ cũng là một phần của đời sống ven sông
Người vùng sông Gianh không chỉ chịu lũ mà còn sống nhờ lũ. Phù sa mỗi mùa lũ bồi lên bãi, làm đất màu mỡ cho vụ sau. Nước lũ rửa mặn ở đồng ruộng hạ lưu, mang cá tôm về đồng. Nhiều làng đã thích nghi bằng cách làm nhà nền cao, có gác lửng, chọn thời vụ thu hoạch trước mùa mưa.
Tuy nhiên, những năm gần đây, cường độ mưa lớn bất thường, việc khai thác cát, xây dựng ven sông, thay đổi rừng đầu nguồn khiến lũ có lúc khó đoán hơn. Kinh nghiệm cũ vẫn quý nhưng không đủ; người dân nên theo dõi thêm cảnh báo hiện đại và tham gia diễn tập phòng chống thiên tai ở địa phương.
Ở nhiều thôn, các tổ xung kích phòng chống thiên tai gồm thanh niên, dân quân được tổ chức để giúp sơ tán người già, trẻ nhỏ, chằng chống nhà cửa. Người mới đến nên biết tổ trưởng dân phố, trưởng thôn nơi mình ở, vì đó là đầu mối nhận thông tin và hỗ trợ nhanh nhất khi có lũ. Nhà có người già sống một mình nên báo trước với thôn để được để ý khi có bão lũ.
Với người mới chuyển về vùng Ba Đồn – Quảng Trạch, lời khuyên thực tế nhất là: trước khi mua đất, thuê nhà, hãy hỏi hàng xóm nước lên tới đâu trong những trận lũ lớn gần đây. Câu trả lời đó quý hơn mọi bản quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Lũ sông Gianh thường xảy ra vào tháng mấy?
Thường từ khoảng tháng 9 đến tháng 11, có năm kéo sang tháng 12, trùng mùa mưa bão miền Trung. Thời điểm và cường độ lũ thay đổi theo từng năm, nên theo dõi dự báo và cảnh báo của cơ quan khí tượng thủy văn, phòng chống thiên tai địa phương.
Vùng nào ở Ba Đồn – Quảng Trạch hay ngập?
Các khu vực thấp ven sông Gianh, sông Ròn, vùng gần cửa biển và các cánh đồng trũng thường ngập trước. Mức ngập cụ thể từng thôn khác nhau; người mới đến nên hỏi chính quyền xã, phường và hàng xóm về các trận lũ trước.
Có nên đi du lịch vùng Bố Chính vào mùa lũ không?
Không nên lên kế hoạch đi vào cao điểm mùa mưa bão. Nếu buộc phải đi, theo dõi sát dự báo, tránh đường ven sông, ven biển, đường đèo khi mưa lớn và sẵn sàng hoãn chuyến. Lực lượng địa phương lúc đó dành ưu tiên cho phòng chống thiên tai.
Nghe tin cảnh báo lũ ở đâu cho chính xác?
Nguồn chính thức là thông báo của chính quyền xã phường, loa phát thanh địa phương, đài truyền hình tỉnh và tin nhắn cảnh báo thiên tai gửi tới điện thoại. Tin trên mạng xã hội nên đối chiếu với các nguồn này trước khi làm theo.
Nhà ở vùng ngập nên làm gì để bớt thiệt hại?
Nâng nền, làm gác hoặc kệ cao để kê đồ, đặt ổ cắm điện cao hơn mức ngập thường gặp, bọc giấy tờ trong túi chống nước, có sẵn danh sách đồ cần mang khi sơ tán. Những việc này nên làm trong mùa khô, khi còn thời gian và vật liệu.