Dãy Hoành Sơn: dải núi chắn ngang từ Trường Sơn ra biển ở phía bắc vùng Bố Chính

Hoành Sơn (nghĩa là "núi ngang") là dãy núi tách ra từ Trường Sơn, chạy theo hướng tây – đông ra tận Biển Đông, dài khoảng 50 km. Đỉnh núi cao nhất của dãy thường được ghi khoảng 1.044 m. Dãy núi làm ranh giới tự nhiên giữa Hà Tĩnh ở phía bắc và vùng bắc Quảng Bình cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Trị) ở phía nam; đường bộ ven biển vượt núi qua Đèo Ngang.

Với vùng Bố Chính, Hoành Sơn là bức tường phía bắc: chắn gió, chắn đường, tạo ra khí hậu và nhịp sống khác hẳn vùng phía bắc núi. Bài này giải thích hình thế dãy núi, tác động của nó đến thời tiết và giao thông, và vì sao từ xưa nó được coi là một cái mốc lớn trên đường đất Bắc – Nam.

Hình thế: một dãy núi đặt nằm ngang

Phần lớn núi ở dải đất miền Trung chạy song song với bờ biển theo hướng tây bắc – đông nam, đi theo trục Trường Sơn. Hoành Sơn khác: nó đâm vuông góc ra biển như một nhánh rẽ, tạo thành bức chắn ngang toàn bộ dải đồng bằng ven biển hẹp. Đây là lý do của tên gọi "núi ngang", và cũng là lý do người đi đường bộ thời xưa không có cách nào vòng qua, chỉ có thể trèo qua đèo.

Phần phía tây của dãy cao và hiểm, nối vào khối núi Trường Sơn; càng ra phía đông dãy càng thấp dần, nhưng vẫn đổ thẳng xuống biển thành những mũi đá, vũng nhỏ. Ở chân núi phía nam là vùng Quảng Đông, Quảng Phú cũ, nay thuộc xã Phú Trạch, với những vũng biển kín gió như Vũng Chùa và vịnh Hòn La. Ở chân núi phía bắc là đất Kỳ Anh cũ của Hà Tĩnh.

Từ đồng bằng Ba Đồn nhìn về phía bắc, ngày trời trong sẽ thấy dải núi xanh sẫm nằm ngang chân trời. Người địa phương lấy nó làm mốc chỉ hướng trong câu chuyện hằng ngày, cũng như lấy sông Gianh làm mốc phía nam.

Hoành Sơn tác động đến khí hậu thế nào

Chắn bớt gió mùa đông bắc. Vào mùa đông, khối không khí lạnh từ phía bắc tràn xuống bị dãy núi cản một phần, nên vùng phía nam Hoành Sơn thường bớt rét hơn một chút so với phía bắc, dù vẫn có những đợt lạnh ẩm, mưa phùn. Mức chênh không lớn, nhưng người đi lại nhiều giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ thường nhận ra.

Gây mưa ở sườn đón gió. Khi gió mùa đông bắc và gió biển đẩy hơi ẩm vào, sườn núi buộc khối khí bốc lên, ngưng tụ thành mây mưa. Vùng chân núi vì thế hay có mưa dầm vào mùa thu – đông, đường đèo có sương mù.

Một phần trong câu chuyện gió Lào. Mùa hè, gió tây nam khô nóng vượt Trường Sơn sang (thường gọi gió Lào) làm cả vùng bắc Quảng Bình cũ nóng hầm hập. Hoành Sơn không tạo ra gió Lào, nhưng địa hình núi bao quanh góp phần giữ hơi nóng ở các thung lũng và đồng bằng hẹp. Mục này có bài riêng về gió Lào.

Nguồn nước cho các sông nhỏ. Sườn nam Hoành Sơn là nơi bắt nguồn của sông Ròn và nhiều khe suối đổ xuống đồng bằng Quảng Trạch cũ. Mùa mưa, nước từ sườn núi dốc dồn xuống rất nhanh, nên các dòng sông nhỏ này lên xuống thất thường.

Hoành Sơn trên đường đất Bắc – Nam

Vì là bức chắn duy nhất không thể vòng qua trên dải ven biển, Hoành Sơn từ lâu được coi là một cái "cửa". Trong lịch sử, dãy núi từng là vùng biên viễn giữa Đại Việt và Chăm Pa trước khi đất Bố Chính nhập vào Đại Việt dưới triều Lý. Về sau, khi biên giới đã dời xa về phía nam, Hoành Sơn vẫn giữ vai trò cửa ải trên con đường thiên lý: ai vào Thuận Hóa bằng đường bộ đều phải qua Đèo Ngang.

Triều Nguyễn cho xây Hoành Sơn quan trên đỉnh đèo năm 1833 để kiểm soát người qua lại. Hình tượng Hoành Sơn còn được chọn khắc lên Huyền đỉnh, một trong Cửu đỉnh đặt ở Huế, cho thấy triều đình coi dãy núi là một biểu tượng địa lý của đất nước. Câu chuyện Hoành Sơn quan có bài riêng trong mục di tích.

Ngày nay quốc lộ 1 qua đèo đã có hầm xuyên núi, còn đường sắt Bắc – Nam vượt dãy núi ở một tuyến khác, lùi sâu vào phía trong đất liền. Dãy núi không còn là chướng ngại đáng sợ, nhưng vẫn là nơi thời tiết thay đổi rõ nhất trên hành trình.

Hoành Sơn qua vài con số và tên gọi

Số liệu về Hoành Sơn trên mạng chép lại từ nhau và hay lệch. Bảng dưới chỉ giữ các mục thường gặp trong tài liệu địa lý, ghi rõ mức độ.

Ranh giới tỉnh trên đỉnh đèo từng gây bàn cãi giữa hai địa phương khi xếp hạng di tích Hoành Sơn quan, vì đường phân thủy không trùng hẳn với cách ghi trong thư tịch cũ.

Khi dẫn số liệu về Hoành Sơn trong bài viết, báo cáo hay giáo án, nên ghi "khoảng" và nêu nguồn, vì độ cao và chiều dài tùy cách đo, tùy điểm bắt đầu tính dãy núi.

Chân núi gặp biển: vũng, mũi đá và bãi cát

Phần đuôi Hoành Sơn đổ ra biển tạo nên một đoạn bờ khác hẳn bờ cát thẳng của phần lớn Quảng Bình cũ. Ở đây có các mũi đá nhô ra, các vũng nước sâu kín gió nằm giữa hai mũi núi, và vài hòn đảo nhỏ ngoài khơi. Vũng Chùa, nơi có khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp, và vịnh Hòn La là hai địa danh tiêu biểu của kiểu bờ biển này.

Chính vì có vũng sâu, kín gió mà vùng chân núi phía nam được chọn làm nơi xây cảng biển nước sâu và khu kinh tế. Phần kinh tế, cảng và công nghiệp thuộc mục đời sống của trang; bài này chỉ nêu lý do địa lý: núi che gió, nước sâu sát bờ, ít bị bồi lấp như các cửa sông.

Xuôi về phía nam, núi lùi dần vào trong, nhường chỗ cho bãi cát dài và những dải cồn cát ven biển chạy về phía cửa Ròn, cửa Gianh. Cảnh núi xanh đổ xuống biển rồi chuyển dần sang bãi cát trắng là đặc trưng của đoạn bờ biển phía bắc vùng Bố Chính.

Đi qua Hoành Sơn mùa mưa: những điều cần biết

Đường qua Hoành Sơn hiện nay an toàn hơn nhiều so với thời đường đèo độc đạo, nhưng mùa mưa bão vẫn có rủi ro riêng. Vài điều người đi đường nên nhớ:

• Theo dõi dự báo thời tiết trước khi đi, nhất là từ khoảng tháng 9 đến tháng 11; khi có bão hay áp thấp sát bờ, hoãn chuyến nếu không cần thiết.
• Đi đường đèo cũ khi trời mưa phải giảm tốc độ, bật đèn, giữ khoảng cách; sương mù trên đỉnh đèo có thể dày đột ngột.
• Không dừng xe dưới taluy núi, sườn dốc khi đang mưa to vì nguy cơ đá lăn, sạt lở.
• Chú ý các ngầm, tràn và cầu nhỏ trên đường xuống chân núi: nước từ sườn núi dồn xuống rất nhanh, không cố vượt khi nước chảy xiết qua mặt đường.
• Đi xe máy đường dài nên mang áo mưa kín, đèn hậu sáng; gió trên đèo có lúc giật mạnh.

Thông tin phân luồng, cấm đường khi mưa lũ do cơ quan chức năng địa phương công bố; trước khi đi nên nghe đài, đọc tin của tỉnh thay vì dựa vào bài đăng không rõ nguồn trên mạng xã hội.

Rừng và đời sống trên sườn núi

Sườn Hoành Sơn phần lớn là rừng thứ sinh, đồi trồng keo, tràm xen những khoảnh rừng tự nhiên còn lại ở vùng cao. Người dân chân núi trồng rừng, làm vườn đồi, chăn nuôi, và ở mép biển là nghề cá. Thời trước, nghề kiếm củi, lấy lâm sản trên núi là sinh kế quan trọng của các làng chân đèo.

Khi đi bộ hay chạy xe lên các đường mòn trên núi, cần biết rằng thời tiết ở sườn núi đổi nhanh: buổi sáng trong, đến trưa có thể mù sương và mưa. Đường đất dốc rất trơn sau mưa. Rừng trên dãy núi thuộc diện quản lý bảo vệ, việc đốt lửa hay vào sâu nên hỏi người địa phương và cơ quan quản lý rừng.

Một điều thú vị là cây sâm Bố Chính, sản vật mang tên vùng đất, theo truyền thống mọc ở vùng đồi núi Bố Chính. Câu chuyện cây sâm thuộc mục riêng; ở đây chỉ nhắc để thấy núi đồi phía bắc vùng đất từng là nơi cung cấp nhiều sản vật. Ngoài sâm, người chân núi xưa còn lấy song mây, mật ong rừng, gỗ làm nhà và lá lợp từ các sườn đồi này.

Ngắm Hoành Sơn ở đâu cho rõ

Không cần leo núi mới thấy được hình thế dãy Hoành Sơn. Vài chỗ quan sát dễ đến:

• Bờ biển phía nam chân núi, vùng Vũng Chùa – Hòn La: thấy rõ cảnh núi đổ thẳng xuống biển.
• Đỉnh Đèo Ngang theo đường đèo cũ (không qua hầm): nhìn về hai phía, thấy đồng bằng Hà Tĩnh và vùng Quảng Trạch cũ.
• Đồng bằng quanh Ba Đồn vào ngày trời trong sau mưa: thấy cả dãy núi nằm ngang phía bắc.
• Bãi biển Quảng Phú cũ vào buổi sáng: nhìn ngược lên phía bắc, thấy dãy núi chặn ngang cuối bãi cát.

Đường đèo cũ hẹp, nhiều khúc cua, lưu thông ít hơn từ khi có hầm nhưng vẫn có xe; dừng xe chụp ảnh phải tấp hẳn vào chỗ rộng, bật đèn cảnh báo, không đứng giữa đường.

Thời điểm đẹp để nhìn dãy núi là sáng sớm những ngày cuối xuân, khi trời quang sau các đợt mưa phùn: núi rõ đường viền, biển xanh, nắng chưa gắt. Mùa hè gió Lào làm không khí mờ bụi, núi nhìn xa chỉ còn một vệt xám. Mùa đông mây thấp hay phủ kín đỉnh, có khi đứng dưới chân đèo cũng không thấy được đường đỉnh núi.

Người thích chụp ảnh phong cảnh có thể kết hợp ngắm núi với một buổi ở Vũng Chùa hoặc bờ biển Quảng Phú cũ, vì từ đó vừa thấy dãy núi, vừa thấy biển và các đảo nhỏ trong cùng một khung hình.

Câu hỏi thường gặp

Hoành Sơn thuộc tỉnh nào?

Dãy núi nằm trên ranh giới hai tỉnh: sườn bắc thuộc Hà Tĩnh, sườn nam thuộc tỉnh Quảng Trị (phần đất của Quảng Bình cũ, khu vực xã Phú Trạch hiện nay). Vì nằm vắt qua ranh giới nên nhiều tài liệu ghi Hoành Sơn là của cả hai địa phương.

Hoành Sơn và Đèo Ngang khác nhau thế nào?

Hoành Sơn là tên cả dãy núi dài khoảng 50 km. Đèo Ngang là con đèo ven biển cắt qua dãy núi đó, nơi quốc lộ 1 cũ đi qua và nơi có Hoành Sơn quan. Nói Đèo Ngang là nói một điểm vượt núi, nói Hoành Sơn là nói cả dải núi.

Có leo núi Hoành Sơn được không?

Một số người leo theo đường mòn ở các đoạn thấp gần biển, nhưng không có tuyến leo núi được tổ chức chính thức. Nếu muốn đi, nên đi cùng người địa phương, báo trước cho chính quyền nơi xuất phát, tránh mùa mưa, mang đủ nước và không đi một mình.

Vì sao gọi là Hoành Sơn?

Hoành Sơn là tên Hán Việt, "hoành" là ngang, "sơn" là núi, đúng với hình thế dãy núi chạy ngang ra biển. Tên Nôm của con đèo qua núi là Đèo Ngang cũng cùng ý nghĩa đó. Hai tên song song tồn tại từ lâu trong sử sách và lời ăn tiếng nói.

Hoành Sơn có ảnh hưởng gì đến mùa bão?

Dãy núi không ngăn được bão từ biển vào, vì bão thường đổ bộ trực tiếp vào dải ven biển. Tuy nhiên địa hình núi gần biển làm mưa tập trung mạnh ở sườn núi, khiến các sông ngắn như sông Ròn lên nhanh. Người ở vùng chân núi cần chú ý lũ quét, sạt lở khi có mưa lớn.