Đèo Ngang là con đèo trên quốc lộ 1 cũ vượt qua dãy Hoành Sơn, nằm trên ranh giới tỉnh Hà Tĩnh (phía bắc) và tỉnh Quảng Trị (phía nam, phần đất Quảng Bình cũ, khu vực xã Phú Trạch hiện nay). Đỉnh đèo cao khoảng 256 m so với mực nước biển, đoạn đường đèo dài chừng 6 km. Trên đỉnh còn cổng Hoành Sơn quan do triều Nguyễn xây năm 1833.
Từ năm 2004, xe qua lại chủ yếu đi hầm đường bộ xuyên núi; đầu năm 2026 hầm có thêm ống thứ hai. Đường đèo cũ vẫn còn, ít xe hơn, và là lối để lên đỉnh xem Hoành Sơn quan, nhìn xuống biển. Bài này nói về địa thế, lịch sử con đường và những điều thực tế khi đi qua Đèo Ngang hôm nay.
Địa thế: chỗ thấp nhất để vượt một bức tường núi
Dãy Hoành Sơn chạy ngang từ Trường Sơn ra biển, không có khe hở nào để đường ven biển đi vòng. Người xưa phải tìm chỗ yên ngựa thấp nhất gần biển để vượt núi, và Đèo Ngang chính là chỗ đó. Đường đèo ôm theo sườn núi phía đông, ngay trên mặt biển, nên đứng ở đỉnh đèo có thể nhìn thấy biển ở một phía và thung lũng, đồi núi ở phía kia.
Độ cao khoảng 256 m không lớn nếu so với nhiều con đèo miền Trung. Cái khó của Đèo Ngang thời trước không nằm ở độ cao mà ở chỗ đây là lối duy nhất: núi dốc, rừng rậm, mưa nhiều, và trên đường thiên lý Bắc – Nam không có lựa chọn nào khác. Người gánh hàng, người đi thi, quan lại đi nhậm chức, quân lính đều phải qua đây.
Hai đầu đèo là hai vùng có sắc thái khác nhau: phía bắc là đồng bằng Kỳ Anh của Hà Tĩnh, phía nam là đồng bằng hẹp Quảng Trạch cũ dẫn xuống Ba Đồn và sông Gianh. Với người đi từ bắc vào, qua Đèo Ngang là đã vào đất Bố Chính xưa.
Chính vị trí nút thắt này làm Đèo Ngang trở thành điểm đo nhịp giao thông Bắc – Nam qua nhiều thời kỳ: lúc thuận thì người qua lại tấp nập, lúc chiến tranh hay thiên tai thì chỉ cần con đèo tắc là cả tuyến bị ảnh hưởng.
Con đường qua đèo thay đổi qua các thời kỳ
Những mốc dưới đây là các thay đổi lớn mà tài liệu ghi lại khá rõ. Mốc nào không chắc năm thì chỉ nêu thời kỳ.
- Thời trung đại: đường đèo là lối mòn trên tuyến đường bộ ven biển, đi bộ, gánh gồng, ngựa. Sử cũ chép từ thời Tiền Lê đã có việc mở đường bộ về phía nam; con đường qua Hoành Sơn hình thành dần trong nhiều thế kỷ.
- Năm 1833: triều Minh Mạng cho xây Hoành Sơn quan trên đỉnh đèo để kiểm soát người qua lại, đặt lính canh luân phiên.
- Thời Pháp thuộc: đường thuộc địa số 1 được mở rộng, rải đá, cho xe cơ giới đi qua; đường đèo có hình dáng gần với đường đèo cũ hiện nay.
- Thời chiến tranh: quốc lộ 1 qua đèo là một phần tuyến vận chuyển Bắc – Nam, chịu đánh phá như nhiều trọng điểm giao thông khác của vùng.
- Năm 2004: hầm đường bộ Đèo Ngang (ống thứ nhất, thân hầm khoảng 495 m) hoàn thành, xe quốc lộ 1 chuyển xuống đi hầm.
- Đầu năm 2026: ống hầm thứ hai được thông xe, nâng hầm lên hai ống với bốn làn xe theo thiết kế.
Chi tiết thông số kỹ thuật của hầm mới (chiều dài, bề rộng) có thể khác nhau giữa các bản tin; người cần số chính xác nên tra thông báo của cơ quan quản lý đường bộ.
Đường đèo cũ hôm nay có gì
Đỉnh đèo và Hoành Sơn quan. Trên đỉnh đèo còn cổng Hoành Sơn quan xây bằng gạch đá, hai bên có tường đá chạy theo sườn núi. Đây là phần còn lại của hệ thống quan ải xưa. Bài riêng trong mục di tích kể kỹ về cổng ải này.
Tầm nhìn ra biển. Đứng ở các khúc cua phía đông có thể nhìn xuống biển, các mũi đá và đảo nhỏ, thấy rõ cách dãy núi đổ xuống mặt nước. Ngày trời quang có thể nhìn khá xa về hai phía.
Lưu lượng xe thấp hơn. Từ khi có hầm, phần lớn xe tải và xe khách đi hầm, đường đèo yên hơn, phù hợp cho người đi xe máy, xe đạp muốn ngắm cảnh. Tuy vậy vẫn có xe địa phương và xe du lịch, không nên coi là đường vắng hoàn toàn.
Mặt đường hẹp, cua gắt. Đường đèo là đường cũ, nhiều đoạn hẹp, cua tay áo, vực một bên. Mùa mưa có đất đá trôi xuống mặt đường, rêu trơn ở các đoạn khuất nắng. Lái chậm, bấm còi ở khúc cua khuất là thói quen cần có.
Ít dịch vụ. Trên đường đèo hầu như không có trạm xăng, chỗ sửa xe. Nên đổ đầy xăng, kiểm tra phanh trước khi lên đèo, mang theo nước uống nhất là vào mùa gió Lào.
Vì sao Đèo Ngang đi vào thơ văn nhiều đến thế
Đèo Ngang là chỗ dừng chân bắt buộc trên một con đường dài, ở đúng nơi cảnh vật thay đổi: núi, rừng, biển cùng hiện ra trong một tầm nhìn. Người đi đường thời trước leo tới đỉnh thường đã mệt, trời có khi đã chiều, phía trước là một vùng đất mới. Cảm giác dừng lại, nhìn về hai phía, nhớ nơi mình rời đi và lo về nơi sắp đến dễ thành thơ.
Bài thơ quen thuộc nhất là "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan, mở đầu bằng câu "Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà". Ngoài ra còn nhiều thơ văn, ca dao nhắc con đèo như một cái mốc chia hai miền. Phần đọc thơ, ca dao thuộc mục văn hóa của trang; bài này chỉ dừng ở địa lý: vì sao một con đèo không cao lại trở thành một biểu tượng.
Lý do sâu hơn là vai trò ranh giới. Qua Đèo Ngang là qua một khúc ngoặt của con đường Bắc – Nam: phía bắc là xứ Nghệ – Tĩnh, phía nam là đất Quảng Bình cũ, rồi Thuận Hóa. Khi biên giới, ranh giới các triều thay đổi, Đèo Ngang vẫn đứng ở đó như một cột mốc tự nhiên.
Đi hầm hay đi đèo: chọn thế nào
Với người tự lái xe, câu hỏi thường gặp là nên đi hầm hay đi đường đèo cũ. Vài tiêu chí để chọn:
- Đi nhanh, chở hàng, đi đêm, trời mưa to: chọn hầm. Hầm có chiếu sáng, mặt đường tốt, ngắn hơn nhiều so với đường đèo.
- Muốn ngắm cảnh, xem Hoành Sơn quan, có thời gian: chọn đường đèo vào ban ngày, trời khô ráo.
- Đi xe máy: việc xe máy có được vào hầm hay không tùy quy định từng thời kỳ; xem biển báo ở cửa hầm, nếu không được phép thì theo đường đèo, và nếu muốn ngắm cảnh thì đi đèo vào giờ sáng.
- Xe đạp, đi bộ: chỉ nên đi đường đèo, mang nước, đi vào sáng sớm hoặc chiều mát.
- Khi có cảnh báo mưa lớn, sạt lở: không lên đường đèo cũ dù đường hầm có ùn.
Quy định về loại phương tiện được đi qua hầm, cách thu phí (nếu có) và phân làn có thể thay đổi; khi đến nơi hãy làm theo biển báo và hướng dẫn tại chỗ.
Thời tiết trên đèo theo mùa
Đèo Ngang nằm ở chỗ gió mùa đông bắc va vào núi, nên mùa đông thường có mây mù, mưa phùn trên đỉnh trong khi hai đầu đèo có thể chỉ âm u. Tầm nhìn có lúc giảm còn vài chục mét. Mùa này đi đèo phải bật đèn sương mù hoặc đèn chiếu gần, đi sát lề phải, không vượt ở khúc cua.
Mùa hè là mùa gió Lào. Trời nắng, khô, đường đèo nóng, nhựa mặt đường có chỗ mềm. Người đi xe máy, xe đạp dễ mất nước nếu đi giữa trưa. Đây lại là mùa trời trong, nhìn biển rõ nhất vào sáng sớm.
Mùa mưa bão, khoảng từ tháng chín đến tháng mười một, là lúc nguy hiểm nhất. Mưa lớn kéo dài làm sạt taluy, đá lăn, nước tràn qua các đoạn ngầm ở chân đèo. Khi có bão đổ bộ vào vùng Hà Tĩnh – Quảng Trị, nên hoãn mọi chuyến đi qua đèo cũ.
Đèo Ngang trong bản đồ hành chính mới
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, phần đèo phía nam thuộc xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị (gồm các xã cũ Quảng Đông, Quảng Hợp, Quảng Kim, Quảng Phú của huyện Quảng Trạch). Phần phía bắc thuộc Hà Tĩnh. Giấy tờ, sách báo trước năm 2025 vẫn ghi Đèo Ngang là ranh giới Hà Tĩnh – Quảng Bình; đó là cùng một ranh giới.
Vấn đề ranh giới trên chính đỉnh đèo từng phức tạp. Theo đường phân thủy, phần lớn khu Hoành Sơn quan nằm về phía Hà Tĩnh, trong khi sách xưa như Đại Nam nhất thống chí ghi cửa ải thuộc Quảng Bình. Hai địa phương từng đều xếp hạng di tích cấp tỉnh cho cùng một công trình. Đây là chuyện quản lý di tích, không ảnh hưởng gì đến người đi đường, nhưng giải thích vì sao các bài báo hay ghi lẫn lộn.
Người cần nhắc đến Đèo Ngang trong văn bản hành chính nên ghi theo tên đơn vị mới và kèm tên cũ trong ngoặc, ví dụ "xã Phú Trạch (xã Quảng Đông cũ), tỉnh Quảng Trị", để người đọc ở cả hai thời kỳ đều hiểu.
Dừng chân trên đỉnh đèo: nhìn gì, giữ gì
Nếu chỉ có nửa giờ trên đỉnh đèo, nên dành nó cho ba việc. Thứ nhất, đứng ở phía nam cổng Hoành Sơn quan nhìn xuống vùng Quảng Trạch cũ: đồng bằng hẹp, những làng nằm dọc quốc lộ, xa xa là dải cát ven biển và, ngày trời trong, vệt sông Ròn chảy ra cửa. Thứ hai, đi sang phía bắc nhìn về đồng bằng Kỳ Anh để thấy rõ dãy núi là ranh giới giữa hai vùng đất. Thứ ba, quay ra phía biển để thấy núi đổ thẳng xuống nước, các mũi đá và đảo nhỏ.
Khu vực đỉnh đèo là di tích, nên có vài điều cần giữ: không viết, khắc lên tường đá và cổng ải; không leo lên đỉnh cổng để chụp ảnh; không xả rác, không đốt lửa trên sườn núi. Tường đá xây theo kiểu cũ, có đoạn đã yếu, trèo lên vừa hỏng di tích vừa nguy hiểm cho chính mình.
Với người đi theo nhóm hoặc đưa học sinh đi tham quan, nên dừng xe ở chỗ đất rộng, xếp người đứng phía trong lề, cử một người nhìn xe. Đỉnh đèo gió mạnh, mùa đông lạnh và ẩm, nên mang áo khoác dù trời ở chân đèo còn ấm.
Câu hỏi thường gặp
Đèo Ngang thuộc tỉnh nào?
Đèo Ngang nằm trên ranh giới hai tỉnh. Sườn bắc thuộc Hà Tĩnh, sườn nam thuộc tỉnh Quảng Trị (phần đất của Quảng Bình cũ, nay là xã Phú Trạch). Trước năm 2025 sách báo ghi là ranh giới Hà Tĩnh – Quảng Bình, nay là Hà Tĩnh – Quảng Trị.
Đèo Ngang cao bao nhiêu mét?
Các tài liệu thường ghi đỉnh đèo cao khoảng 256 m so với mực nước biển, đường đèo dài chừng 6 km. Đây là độ cao của điểm đường đèo vượt núi, không phải độ cao của dãy Hoành Sơn, vốn có đỉnh núi cao hơn nhiều ở phía tây.
Hầm Đèo Ngang dài bao nhiêu?
Ống hầm thứ nhất hoàn thành năm 2004, thân hầm khoảng 495 m, cộng thêm đường dẫn hai đầu. Ống hầm thứ hai thông xe đầu năm 2026, dài hơn một chút theo các bản tin. Số liệu chính xác nên tra thông báo của đơn vị quản lý tuyến.
Lên đỉnh Đèo Ngang bằng cách nào?
Đi theo đường đèo cũ thay vì vào hầm; ở hai đầu hầm có lối rẽ lên đường đèo. Đường đèo đi được bằng ô tô, xe máy, xe đạp. Nên đi ban ngày, trời khô ráo, dừng xe ở chỗ rộng và không đỗ chắn khúc cua.
Đèo Ngang có nguy hiểm không?
Đường đèo cũ hẹp, nhiều cua gắt, vực một bên, mùa mưa có sạt lở và sương mù. Đi chậm, giữ làn, không vượt ở khúc cua và tránh đi khi mưa bão thì không có gì đáng ngại. Đường hầm an toàn hơn cho xe đi xa, đi đêm.
Đèo Ngang khác đèo Hải Vân thế nào?
Hai con đèo cùng cắt ngang các dãy núi đâm ra biển và cùng có cửa ải triều Nguyễn trên đỉnh. Đèo Hải Vân ở xa hơn về phía nam, giữa Huế và Đà Nẵng, cao và dài hơn Đèo Ngang khá nhiều. Đèo Ngang thấp hơn, ngắn hơn và nằm ở cửa ngõ phía bắc vùng Bố Chính.