Hoa sâm Bố Chính là hoa họ Bông điển hình: năm cánh rời màu đỏ tươi hoặc hồng đậm xoè thành hình chén, giữa hoa là một cột nhị màu nhạt, phía dưới có vòng lá bắc nhỏ hẹp. Hoa mọc đơn lẻ ở nách lá, mỗi bông chỉ tươi trong thời gian ngắn rồi khép lại, nhưng cây ra hoa nối tiếp nhiều tuần. Ở một số vùng trồng, hoa được hái phơi khô để pha nước uống; cây cũng được trồng làm cảnh nhờ hoa đẹp và dễ chăm.
Nhiều người biết đến sâm Bố Chính qua củ, ít người để ý hoa. Thật ra hoa là phần dễ thấy nhất, là "căn cước" giúp nhận ra cây, và là lý do nhiều gia đình trồng vài khóm trước sân.
Bài này nói về hoa từ ba góc: người ngắm hoa, người trồng hoa và người dùng hoa. Lưu ý trước: tài liệu dược liệu chủ yếu viết về rễ củ; hoa được dùng theo thói quen từng nơi, nên nếu định uống thường xuyên, nhất là khi có bệnh nền hay đang mang thai, hãy hỏi bác sĩ trước.
Cấu tạo một bông hoa họ Bông
Nhìn kỹ một bông sâm Bố Chính, bạn sẽ thấy bốn vòng từ ngoài vào trong. Ngoài cùng là vòng đài phụ gồm những lá bắc nhỏ, hẹp như sợi chỉ, màu xanh, có lông. Kế đến là đài hoa, ở chi Abelmoschus đài thường xẻ một bên như cái mo và rụng sớm cùng tràng. Rồi đến tràng hoa năm cánh rời, mỏng, xếp xoắn khi còn nụ và xoè rộng khi nở. Trong cùng là cột nhị: các chỉ nhị dính lại thành một ống bao quanh vòi nhuỵ, đầu nhuỵ chia thuỳ nhô lên trên.
Kiểu cột nhị dính này là dấu hiệu nhận diện của cả họ Bông: dâm bụt, bông vải, đậu bắp, bụp giấm đều có. Ở dâm bụt, cột nhị rất dài, thò hẳn ra ngoài hoa như một cái râu; ở sâm Bố Chính và đậu bắp, cột nhị ngắn, nằm gọn giữa lòng hoa.
Gốc cánh hoa nhiều cây có một vệt màu đậm hơn, tạo thành một "con mắt" ở giữa bông. Ở sâm Bố Chính, sắc đỏ thường đều khắp cánh; có cây gốc cánh hơi sẫm. Màu sắc cụ thể thay đổi theo giống, đất và ánh nắng, từ đỏ tươi, đỏ cam đến hồng đậm.
Một ngày của bông hoa và mùa hoa của cây
Nở theo ngày. Giống nhiều hoa họ Bông như đậu bắp, mỗi bông thường nở vào buổi sáng, tươi nhất trước trưa, chiều thì cánh bắt đầu héo và khép lại. Ngày hôm sau, bông cũ đã tàn, những nụ khác nở thay.
Nở nối tiếp. Một cây khoẻ có nhiều nụ ở các nách lá, nở lần lượt từ dưới lên. Vì vậy dù mỗi bông ngắn ngày, cả luống sâm luôn có hoa trong suốt mùa.
Mùa hoa. Cây gieo vào mùa xuân thường trổ hoa sau khoảng năm, sáu tháng theo kinh nghiệm các vùng trồng, tức rơi vào khoảng giữa và cuối năm. Cây đã lớn nhiều năm thì ra hoa theo nhịp mùa sinh trưởng của mình.
Sau hoa là quả. Bông được thụ phấn sẽ để lại bầu nhuỵ phát triển thành quả nang có lông. Bông không đậu quả thì rụng cả cuống.
Khách thăm hoa. Hoa to, mở rộng, nhiều phấn là nơi ong và các côn trùng khác hay ghé. Vườn sâm mùa hoa thường có tiếng ong; người nuôi ong ở vùng trồng có thể để ý nguồn hoa này.
Trồng sâm Bố Chính làm cây cảnh
Sâm Bố Chính là lựa chọn hay cho người muốn có một cây hoa đỏ dễ trồng, chịu nắng nóng, lại có câu chuyện để kể. Cây hợp với bồn đất trước nhà, dải đất ven hàng rào, chậu lớn trên ban công nhiều nắng. Ở nơi nắng gắt như vùng Bố Chính mùa gió Lào, cây vẫn sống tốt nếu được tưới đều.
Để cây có nhiều hoa, cần đủ nắng; đặt chỗ râm thì cây vươn dài, lá to mà ít hoa. Đất phải thoát nước, vì rễ củ dễ thối khi úng. Trồng chậu nên chọn chậu sâu, đáy có lỗ, đất trộn cát hoặc xơ dừa cho tơi. Thân cây mảnh, hay ngả, nên có thể cắm một que tre nhỏ cho cây dựa, hoặc trồng vài cây gần nhau để chúng đỡ nhau.
Một điểm thú vị khi trồng làm cảnh là bạn có thể theo dõi trọn vòng đời cây: hạt nảy mầm, lá tròn rồi lá mũi tên, nụ, hoa, quả nứt năm mảnh, rồi cuối mùa đào thử củ. Đây là cách tốt để trẻ em trong nhà học về một cây có tên gắn với lịch sử quê hương.
Hoa sâm Bố Chính và "hoa atiso đỏ": đừng nhầm hai loại trà
Trên thị trường có hai loại trà hoa đỏ cùng họ Bông dễ bị lẫn. Loại phổ biến hơn là trà bụp giấm, ở Việt Nam hay gọi là atiso đỏ, làm từ đài hoa mọng đỏ sẫm của cây Hibiscus sabdariffa. Phần dùng là đài hoa dày, chua, sau khi bỏ hạt, pha ra nước màu đỏ ruby, vị chua rõ. Đây không phải sâm Bố Chính.
Trà hoa sâm Bố Chính, nếu có, làm từ chính cánh hoa và cả bông hoa mỏng của cây Abelmoschus sagittifolius. Hoa phơi khô thường co lại, màu đỏ sẫm hoặc nâu đỏ, pha ra nước nhạt màu hơn, hơi nhớt, vị nhạt, không chua gắt như bụp giấm.
Khi mua, hãy đọc kỹ nhãn xem ghi tên cây nào. Một gói "trà hoa đỏ" không ghi tên khoa học có thể là bất kỳ loại nào. Nhầm lẫn này không nguy hiểm với người khoẻ, nhưng nếu bạn đang hỏi bác sĩ về một loại trà cụ thể thì cần biết chính xác mình đang uống gì.
Phơi hoa tại nhà: cách làm đơn giản
Nếu bạn tự trồng và muốn giữ hoa để pha nước như cách một số vùng trồng vẫn làm, có thể làm theo các bước dưới đây.
- Hái hoa vào buổi sáng khi hoa vừa nở, cánh còn tươi; không hái hoa đã héo chiều hôm trước.
- Chỉ hái từ cây không phun thuốc bảo vệ thực vật, không trồng sát đường nhiều bụi khói.
- Nhặt bỏ đài phụ, cuống, côn trùng bám; rửa nhẹ dưới vòi nước nhỏ, để ráo trên rổ.
- Trải hoa một lớp mỏng trên nia, khay lưới, đặt nơi thoáng, nắng nhẹ; tránh nắng gắt giữa trưa làm hoa thâm.
- Có thể sấy ở nhiệt thấp nếu trời âm u; hoa mỏng nên khô nhanh, cần trông chừng để không cháy.
- Hoa khô đạt khi cánh giòn, bóp vụn được; để nguội rồi cho vào lọ kín, cất nơi khô ráo.
Hoa họ Bông nhiều chất nhầy, khi còn ẩm rất dễ dính và mốc. Nếu thấy hoa khô có đốm mốc hay mùi lạ, bỏ cả mẻ. Lượng hoa từ vài khóm trong vườn thường không nhiều, đủ để thỉnh thoảng pha một ấm cho vui chứ không phải để dự trữ.
Hoa trong bếp: dùng thế nào cho chừng mực
Ngoài pha nước, ở một số nơi hoa tươi được cho vào nồi canh như một thứ rau nhớt, tương tự cách người ta nấu canh với hoa bí hay lá đậu bắp. Hoa mỏng, chín rất nhanh, nên cho vào cuối cùng khi nồi canh sắp tắt bếp. Màu đỏ của hoa sẽ nhạt đi và chuyển sẫm khi nấu.
Hoa cũng có thể dùng để trang trí đĩa xôi, đĩa gỏi trong dịp có khách, như một cách giới thiệu cây sâm mang tên quê. Khi dùng sống để trang trí, nhớ rửa sạch và chỉ dùng hoa từ cây không phun thuốc.
Vì tài liệu về hoa còn ít, hãy dùng hoa như một nguyên liệu phụ, thỉnh thoảng, lượng nhỏ. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai và cho con bú, trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ trước khi uống trà hoa đều đặn. Người từng dị ứng với cây họ Bông nên tránh.
Hoa sâm trong vườn quê vùng Bố Chính
Ở những làng quê quanh Ba Đồn và Quảng Trạch cũ, khóm sâm hoa đỏ bên hàng rào, góc vườn từng là hình ảnh quen thuộc với nhiều thế hệ. Trẻ con biết hoa trước khi biết củ; người lớn nhìn hoa để biết cây đã đủ tuổi, mùa đào củ sắp đến.
Ngày nay, khi sâm được trồng thành luống ở các hợp tác xã, những cánh đồng hoa đỏ vào mùa trở thành một cảnh đẹp của vùng đất cát. Người đi qua thường dừng lại chụp ảnh. Nếu bạn ghé những vườn như vậy, hãy hỏi chủ vườn trước khi bước vào luống và không tự ý hái hoa, vì với người trồng, hoa còn là nguồn quả và hạt giống cho mùa sau.
Cây hoa nhỏ này nhắc một điều giản dị: sản vật của một vùng đất không chỉ có giá trị khi được bán đi, mà còn ở chỗ nó làm đẹp khu vườn, làm phong phú bữa cơm và giữ cho cái tên Bố Chính sống trong đời thường.
Chụp ảnh hoa sâm: vài gợi ý cho người mê vườn
Hoa sâm Bố Chính đẹp nhất vào khoảng một hai giờ sau khi mặt trời mọc, khi cánh hoa vừa xoè hết, còn căng và sương đêm chưa khô hẳn. Ánh sáng sớm xiên chéo làm cánh hoa đỏ trong lên, thấy rõ gân mảnh. Đến trưa, nắng gắt làm màu đỏ cháy, mất chi tiết, và hoa cũng bắt đầu mệt.
Chụp từ trên xuống thấy rõ năm cánh và cột nhị ở giữa; chụp ngang từ dưới lên sẽ thấy cả vòng đài phụ mảnh như sợi chỉ và nền trời phía sau. Nếu muốn ảnh có tính tư liệu để nhận dạng cây, hãy chụp thêm một tấm gồm cả hoa, vài chiếc lá mũi tên và đoạn thân có lông trong cùng khung hình. Một tấm ảnh như vậy giúp người khác xác định cây chính xác hơn nhiều so với một bông hoa cận cảnh.
Khi chụp trong vườn của người khác, xin phép chủ vườn, đi trên rãnh giữa các luống, không giẫm lên gốc cây. Thân sâm mảnh, gãy một cây là mất cả mùa hoa và củ của cây ấy.
Hoa sâm và họ hàng trong vườn: một góc họ Bông
Nếu vườn nhà đủ rộng, bạn có thể trồng sâm Bố Chính cạnh vài cây cùng họ để thấy sự đa dạng của họ Bông: đậu bắp cho quả ăn, hoa vàng nhạt có tâm đỏ thẫm; bụp giấm cho đài hoa đỏ mọng làm nước chua; dâm bụt làm hàng rào với hoa có cột nhị dài. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy cùng một kiểu hoa năm cánh, cột nhị dính, nhưng mỗi cây được con người chọn dùng một bộ phận khác nhau.
Chỉ nên lưu ý là các cây cùng họ có thể chung một số sâu bệnh, như rệp và sâu ăn lá, nên trồng xen sát nhau thì phải để ý hơn. Để khoảng cách, xen thêm vài cây rau thơm, và nhổ bỏ sớm cây nào bệnh nặng.
Một góc vườn họ Bông như vậy cũng là chỗ ong và bướm ghé thường xuyên trong mùa hoa, nhất là những buổi sáng nắng nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Hoa sâm Bố Chính có màu gì?
Thường là đỏ tươi, đỏ cam hoặc hồng đậm; sách dược liệu ghi hoa màu hồng hay đỏ. Màu cụ thể thay đổi theo cây, đất và độ nắng. Một cây cùng chi có hoa vàng thường là vông vang hoặc đậu bắp, không phải sâm Bố Chính.
Hoa sâm Bố Chính nở bao lâu?
Mỗi bông thường chỉ tươi trong khoảng một ngày, nở buổi sáng và khép lại về chiều, giống nhiều hoa họ Bông khác. Cây có nhiều nụ nở nối tiếp nhau nên cả mùa hoa kéo dài nhiều tuần.
Trà hoa sâm Bố Chính có phải là trà atiso đỏ không?
Không. Trà atiso đỏ, tức bụp giấm, làm từ đài hoa mọng đỏ của cây Hibiscus sabdariffa, vị chua. Trà hoa sâm Bố Chính làm từ bông hoa mỏng của cây Abelmoschus sagittifolius, vị nhạt, hơi nhớt. Hai cây cùng họ Bông nhưng khác loài.
Trồng sâm Bố Chính làm cảnh trong chậu có ra hoa không?
Có, nếu chậu đủ sâu, đất tơi và thoát nước, đặt nơi nhiều nắng. Cây trồng chậu thường thấp hơn và ít nhánh hơn cây ngoài luống, nhưng vẫn ra hoa đỏ đẹp trong mùa.
Uống trà hoa sâm Bố Chính hằng ngày có được không?
Tài liệu về hoa còn rất ít, nên chưa có cơ sở để nói uống hằng ngày là phù hợp với mọi người. Dùng thỉnh thoảng như một thức uống thì nhìn chung giống các trà hoa khác; người có bệnh nền, đang mang thai hay cho con bú nên hỏi bác sĩ trước.