Cảnh Dương là làng biển lâu đời ở phía bắc vùng Bố Chính, gần cửa sông Roòn và dưới bóng dãy Hoành Sơn; trước thuộc huyện Quảng Trạch, nay cùng Quảng Châu, Quảng Tùng thuộc xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị. Báo chí nhắc làng với nghề câu cá hố truyền qua nhiều thế hệ. Món biển ở đây là cá hố tươi kho, nướng, chiên và cá hố khô; mực, cá nục, cá thu theo mùa; sò huyết ở vùng nước lợ sông Roòn.
Ẩm thực của làng biển giản dị: hải sản tươi vừa lên bờ, nấu nhanh, nêm nước mắm, ớt, rau thơm. Cái quý là độ tươi, chứ không phải công thức cầu kỳ. Ngày biển động, tàu không ra khơi, bữa ăn chuyển sang đồ khô, mắm, cá kho mặn để dành.
Bài này dành cho người muốn ăn hải sản đúng kiểu vùng chân Hoành Sơn, biết chọn đồ tươi, và mang đồ khô làm quà. Không có tên quán, không có giá.
Làng biển dưới chân Hoành Sơn
Từ Ba Đồn đi về phía bắc theo quốc lộ 1, qua những đồng cát và làng mạc, là tới vùng biển dưới chân dãy Hoành Sơn, nơi núi chạy ra sát biển. Cảnh Dương nằm ở đây, bên cửa sông Roòn. Báo chí giới thiệu làng có lịch sử nhiều thế kỷ, người dân sống bằng nghề biển từ đời này sang đời khác.
Gần đó là Vũng Chùa – Đảo Yến, nơi có khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp, và cảng biển Hòn La. Vùng này vừa là ngư trường truyền thống, vừa là nơi nhiều người qua lại. Hải sản đánh bắt từ đây được bán về các chợ trong vùng, trong đó có chợ Ba Đồn.
Làng biển Cảnh Dương còn được biết đến với lễ hội cầu ngư đầu năm và những bức tường bích hoạ trong làng; các mục khác của trang viết về văn hoá, lễ hội. Ở đây chỉ nói chuyện bếp: người làng ăn gì từ biển, và khách nên ăn gì khi ghé.
Đường đến làng không xa trung tâm Ba Đồn, đi xe máy hay ô tô đều được. Buổi sáng sớm là lúc bến cá nhộn nhịp nhất; đến trưa, nắng gắt và bến đã vãn. Khách ghé nên tôn trọng nhịp làm việc của ngư dân, đứng ở chỗ không vướng lối khiêng cá.
Cá hố: con cá của làng
Nghề câu cá hố được báo chí nhắc như nghề truyền thống lâu đời nhất của Cảnh Dương. Cá hố là loài cá thân dài dẹt như dải băng, màu bạc sáng, miệng nhiều răng nhọn, thịt trắng, mềm, ngọt, ít xương dăm. Cá hố câu được người ta quý hơn cá đánh lưới vì cá ít bị dập, giữ được lớp vảy bạc.
Cá hố tươi có nhiều cách ăn. Kho với nước mắm, tiêu, ớt, có khi thêm cà chua hay dứa, là món cơm nhà quen thuộc. Chiên giòn chấm nước mắm ớt. Nướng trên than, rưới mỡ hành. Nấu canh chua với cà chua, me, rau thơm. Món nào cũng cần cá thật tươi, vì thịt cá hố mềm, để lâu dễ bở và tanh.
Cá hố khô là món đồ khô được làm từ cá câu, xẻ phơi nắng. Khô cá hố nướng xé chấm tương ớt, hoặc chiên giòn, rim mắm đường, là món nhắm, món ăn cơm ngày mưa. Đây cũng là thứ quà người ta mang về từ làng biển.
Mực, cá nục và những mẻ cá theo mùa
Mực. Mực tươi hấp gừng, nướng, xào với rau củ, nhúng giấm; mực một nắng; mực khô nướng xé. Mực ngon là mực tươi trong, thân căng, mắt sáng; mực khô có màu tự nhiên, không ẩm, không mùi lạ.
Cá nục. Loài cá quen của các làng biển miền Trung, giá bình dân, hay được kho mặn với nước mắm và ớt, kho khô để dành, hoặc hấp cuốn bánh tráng rau sống.
Cá thu, cá cơm. Cá thu thịt chắc, kho hoặc chiên; cá cơm, cá trích nhỏ nấu canh, kho, hay phơi khô. Có những mùa cá cơm được dùng làm mắm, làm nước mắm.
Tôm, ghẹ. Tùy mùa có tôm biển, ghẹ, luộc hoặc hấp, chấm muối tiêu chanh. Đây là những thứ ngon nhất khi vừa lên bờ.
Ngày biển động. Khi bão về, tàu không ra khơi, bữa ăn dựa vào cá kho mặn, đồ khô, mắm, rau vườn. Kho mặn và phơi khô là cách người làng biển giữ thức ăn qua những ngày như thế.
Sò huyết sông Roòn
Sông Roòn chảy qua vùng Cảnh Dương trước khi đổ ra biển. Nơi nước sông gặp nước biển là vùng nước lợ, nơi sò huyết sinh sống. Các trang du lịch nhắc sò huyết sông Roòn như một món nên thử khi ghé vùng này, và chợ quanh khu vực cầu sông Roòn là nơi có sò tươi.
Sò mua về được ngâm vài giờ trong nước vo gạo hoặc nước muối loãng cho nhả hết bùn cát. Cách ăn phổ biến là hấp hoặc nướng, chấm muối tiêu chanh hay muối ớt chanh, ăn với rau răm; luộc sơ vừa mở miệng vỏ; xào tỏi đến khi sò chín, tỏi vàng thơm. Một số nơi chần sơ rồi chấm nước chấm cay.
Sò huyết vùng nước lợ thường có thịt đỏ đặc trưng, đó là lý do của cái tên. Khi mua, chọn con còn sống, vỏ khép chặt, ngửi không hôi bùn; con há miệng, vỏ vỡ nên bỏ.
Với sò huyết, nên chọn cách nấu chín kỹ. Sò là loài lọc nước, có thể mang vi khuẩn, ký sinh trùng từ môi trường; ăn tái là rủi ro, nhất là với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan, người miễn dịch yếu.
Hàu cửa Gianh
Ở cửa sông Gianh, người dân nuôi hàu trên những bè tre lớn, treo hàng vạn dây hàu xuống nước. Báo chí từng giới thiệu cảnh những bè hàu này như một nét mới của nghề sông nước vùng hạ lưu. Hàu nuôi ở vùng nước lợ, lớn lên trong dòng nước có cả phù sa sông lẫn nước mặn của biển.
Hàu được ăn nướng mỡ hành, nướng phô mai theo kiểu mới, hấp, nấu cháo, nấu canh. Khi ăn hàu, nguyên tắc an toàn quan trọng hơn cả: hàu phải tươi sống trước khi chế biến, và nên nấu chín. Ăn hàu sống là thói quen ở một số nơi, nhưng mang rủi ro nhiễm khuẩn rõ rệt.
Nếu đi thuyền trên sông Gianh, bạn có thể thấy các bè hàu từ xa. Không nên tự ý lại gần hay leo lên bè; đó là tài sản và nơi làm việc của người nuôi.
Chọn hải sản tươi ở chợ làng biển
Hải sản ngon nhất là hải sản tươi vừa lên bờ. Những dấu hiệu dưới đây áp dụng cho hầu hết các loại cá, mực, sò ở chợ ven biển.
- Đi chợ sớm, khi tàu thuyền vừa cập bến, hàng còn tươi và nhiều lựa chọn.
- Cá tươi có mắt trong, lồi; mang đỏ tươi; thân cứng, ấn vào đàn hồi; vảy bóng bám chặt; mùi tanh biển tự nhiên, không hôi.
- Mực tươi có thân trong hoặc trắng sữa, da còn sắc tố, đầu dính chặt thân, mắt sáng; mực để lâu thân đục, nhớt, mùi khó chịu.
- Sò, hàu, nghêu phải còn sống: vỏ khép chặt hoặc khép lại khi chạm; loại há miệng không khép nên bỏ.
- Hỏi người bán hàng đánh bắt ngày nào, ở đâu; người làng biển thường trả lời thẳng.
- Mang theo thùng đá hoặc túi giữ lạnh nếu phải đi xa sau khi mua.
Đồ khô như cá hố khô, mực khô nên chọn loại khô đều, màu tự nhiên, không ẩm, không có đốm mốc hay mùi hắc. Đồ khô quá đẹp, quá trắng hoặc quá đỏ có thể đã qua tẩm màu, xông hoá chất.
An toàn và chừng mực khi ăn hải sản
Hải sản là nguồn đạm tốt, nhưng cũng là nhóm thực phẩm hay gây dị ứng và ngộ độc nếu không tươi. Người có tiền sử dị ứng tôm, cua, cá, nhuyễn thể cần tránh hoặc hỏi kỹ thành phần, vì nhiều món tưởng không có hải sản vẫn dùng nước mắm, ruốc.
Nấu chín kỹ là nguyên tắc chung, đặc biệt với nhuyễn thể hai mảnh vỏ như sò, hàu, nghêu. Hải sản tươi nên ăn trong ngày; nếu phải để, giữ lạnh ngay. Món hải sản để lâu ngoài trời nóng, nhất là mùa gió Lào, rất dễ hỏng.
Người có bệnh gout, bệnh thận, hay đang điều trị bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ về lượng hải sản phù hợp. Phụ nữ mang thai nên ăn hải sản đã nấu chín và hỏi bác sĩ về các loại cá nên hạn chế.
Nếu sau bữa hải sản thấy đau bụng, nôn, tiêu chảy, ngứa, nổi mẩn hay khó thở, hãy đến cơ sở y tế gần nhất. Với phản ứng dị ứng nặng, như sưng môi, khó thở, đừng chờ xem có tự hết không.
Một bữa cơm nhà làng biển
Bữa cơm thường ngày của một nhà làng biển vùng chân Hoành Sơn thường có cơm trắng, một nồi canh, một món cá và rau. Canh có thể là canh chua cá, canh rau nấu với tôm nhỏ hay cá cơm, canh rong biển theo mùa. Món cá là cá kho, cá chiên hay cá hấp, tuỳ hôm đó tàu về có gì. Rau là rau vườn trồng trên đất cát, luộc hoặc ăn sống, chấm nước mắm.
Bát nước mắm ớt là thứ không thể thiếu trên mâm. Người làng biển miền Trung ăn mặn và cay hơn người đồng bằng; nước mắm pha đậm, ớt tươi giã. Cá kho thường kho khô, mặn, có khi kho cả nồi lớn để ăn trong nhiều ngày.
Những ngày có khách hay ngày giỗ, mâm cơm thêm các món hấp, nướng, gỏi cá, mực xào, ghẹ luộc. Nhưng cái gốc vẫn là cá tươi, nước mắm và rau, nấu đơn giản để giữ vị ngọt tự nhiên của hải sản.
Nước mắm, cá kho mặn và đồ khô: cách làng biển giữ thức ăn
Biển cho nhiều cá vào mùa và ít cá vào những ngày bão. Từ lâu, các làng biển miền Trung đã giải bài toán đó bằng muối và nắng. Cá cơm, cá nục, cá trích được ướp muối làm nước mắm, làm mắm; cá lớn xẻ phơi khô; mực phơi một nắng hay phơi khô hẳn; cá kho mặn trong nồi đất để được nhiều ngày.
Nước mắm và ruốc là gia vị chung của các làng biển dọc miền Trung, trong đó có vùng chân Hoành Sơn. Mỗi làng, mỗi nhà một cách ủ, một tỉ lệ cá muối. Khi đi chợ làng biển, bạn sẽ thấy nước mắm bán trong can, chai, mắm cá trong hũ, đồ khô treo thành chùm.
Đồ khô là thứ dễ mang về nhất. Tuy vậy, đồ khô cũng là nhóm hàng dễ bị tẩm hoá chất để giữ màu, chống mốc. Chọn loại có màu tự nhiên, mùi biển, không ẩm, mua của người làng biển mà bạn hỏi được cách phơi là cách an toàn hơn cả.
Câu hỏi thường gặp
Làng biển Cảnh Dương nay thuộc xã nào?
Cảnh Dương trước là một xã của huyện Quảng Trạch, Quảng Bình. Từ ngày 1/7/2025, Cảnh Dương cùng Quảng Châu, Quảng Tùng nhập thành xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị. Tên Cảnh Dương vẫn được dùng như tên làng biển.
Mua cá hố khô ở Cảnh Dương chọn thế nào?
Chọn cá khô đều, thịt dày, màu bạc ngà tự nhiên, không ẩm, không đốm mốc, không mùi hắc. Hỏi người bán cá câu hay cá lưới, phơi mấy nắng. Cất cá khô nơi khô ráo, đóng kín, nướng hoặc chiên trước khi ăn.
Sò huyết sông Roòn ăn thế nào cho an toàn?
Ngâm sò vài giờ trong nước muối loãng hoặc nước vo gạo cho nhả bùn, chỉ dùng sò còn sống, và nấu chín kỹ bằng cách hấp, nướng, xào. Tránh ăn tái, nhất là với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan hoặc miễn dịch yếu.
Hải sản ở Cảnh Dương có quanh năm không?
Hải sản phụ thuộc mùa biển và thời tiết. Những tháng biển lặng là lúc tàu ra khơi nhiều, cá tươi phong phú. Mùa mưa bão, có những ngày tàu không ra khơi được, chợ ít hàng tươi; khi đó đồ khô và cá kho mặn là chính.
Có nên ăn hàu sống ở cửa Gianh không?
Không nên. Hàu là loài lọc nước, có thể mang vi khuẩn và ký sinh trùng từ môi trường, ăn sống có rủi ro ngộ độc. Nướng, hấp, nấu cháo cho chín vẫn giữ được vị ngọt của hàu mà an toàn hơn nhiều.