Sau khi Quảng Bình nhập vào Quảng Trị và bỏ cấp huyện từ 1/7/2025, thị xã Ba Đồn và huyện Quảng Trạch cũ, lõi của vùng Bố Chính, được sắp lại thành 9 đơn vị: phường Ba Đồn, phường Bắc Gianh và các xã Nam Ba Đồn, Nam Gianh, Hòa Trạch, Phú Trạch, Quảng Trạch, Tân Gianh, Trung Thuần. Các di tích tiêu biểu đã có thông tin chắc chắn nằm rải ở phường Bắc Gianh (bến phà Gianh), xã Nam Gianh (đình Hòa Ninh, đình Phù Trịch), xã Trung Thuần (chiến khu Trung Thuần, mộ Nguyễn Hàm Ninh), xã Tân Gianh (Đền Song Trung), xã Hòa Trạch (làng chiến đấu Cảnh Dương) và xã Phú Trạch (Hoành Sơn quan, Vũng Chùa – Đảo Yến).
Bài này là bảng tra nhanh cho người làm giấy tờ, người lập kế hoạch tham quan, giáo viên tổ chức ngoại khóa. Cấp xếp hạng chỉ ghi khi đã đối chiếu được nguồn; những chỗ chưa chắc ghi rõ. Danh sách không đầy đủ toàn bộ di tích của vùng mà chỉ gồm những điểm đã có bài viết hoặc thông tin đáng tin.
Bảng tra di tích theo phường xã mới
Bảng xếp theo đơn vị mới, kèm xã cũ để người đọc giấy tờ cũ đối chiếu.
| Đơn vị mới (tỉnh Quảng Trị) | Xã, phường cũ liên quan | Di tích tiêu biểu | Xếp hạng (khi đã chắc) |
|---|---|---|---|
| Phường Bắc Gianh | Quảng Phúc, Quảng Thọ, Quảng Thuận | Bến phà Gianh | Thuộc hệ thống di tích quốc gia đặc biệt đường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh |
| Xã Nam Gianh | Quảng Hòa | Đình Hòa Ninh | Di tích quốc gia (1993) |
| Xã Nam Gianh | Quảng Lộc | Đình Phù Trịch | Chưa đối chiếu được cấp |
| Xã Trung Thuần | Quảng Lưu, Quảng Thạch | Chiến khu Trung Thuần | Di tích quốc gia (1995) |
| Xã Trung Thuần | Quảng Lưu | Lăng mộ Nguyễn Hàm Ninh | Chưa đối chiếu được cấp |
| Xã Tân Gianh | Vùng Phù Kinh xưa | Đền Song Trung và khu mộ họ Hoàng | Di tích quốc gia (9/2025) |
| Xã Hòa Trạch | Cảnh Dương | Làng chiến đấu Cảnh Dương | Di tích lịch sử – văn hóa (cấp chưa đối chiếu) |
| Xã Phú Trạch | Quảng Đông | Hoành Sơn quan | Cấp tỉnh (Quảng Bình 2002, Hà Tĩnh 2005) |
| Xã Phú Trạch | Quảng Đông | Khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Vũng Chùa – Đảo Yến | Nơi tưởng niệm; cấp xếp hạng không nêu |
Phường Ba Đồn, xã Nam Ba Đồn và xã Quảng Trạch cũng có đình làng, nhà thờ họ và di tích kháng chiến, nhưng chưa được đối chiếu đủ nguồn để đưa vào bảng. Danh sách sẽ được bổ sung khi có thông tin chắc chắn, kèm nguồn đối chiếu cho từng dòng.
Khi cần thông tin chính thức (số quyết định, phạm vi khoanh vùng), nên hỏi cơ quan văn hóa của tỉnh Quảng Trị hoặc bộ phận văn hóa của xã phường.
Đọc bảng: ba lớp thời gian
Nhìn bảng theo thời gian, các di tích của vùng Bố Chính trải qua ba lớp. Lớp sớm nhất là thế kỷ XVI – XVII với Đền Song Trung, gắn với thời Lê trung hưng và quá trình khai khẩn đất Bố Chính. Lớp thứ hai là thế kỷ XIX với Hoành Sơn quan (1833), đình Phù Trịch (khoảng 1843), lăng mộ Nguyễn Hàm Ninh, và đầu thế kỷ XX với đình Hòa Ninh (1936). Lớp thứ ba là thế kỷ XX với các di tích kháng chiến: chiến khu Trung Thuần, làng chiến đấu Cảnh Dương thời chống Pháp, bến phà Gianh thời chống Mỹ.
Khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở Vũng Chùa – Đảo Yến là điểm tưởng niệm của thời đương đại, đón đông người đến viếng từ sau năm 2013. Bài hướng dẫn viếng Vũng Chùa nằm ở mục hành trình của trang.
Một điều dễ thấy: vùng Bố Chính ít di tích kiến trúc đồ sộ, vì chiến tranh, bão lũ và gió Lào đã tàn phá nhiều. Giá trị của vùng nằm ở chuỗi di tích liên tục qua các thời kỳ và ở việc nhiều di tích vẫn gắn chặt với đời sống cộng đồng.
Cũng nên để ý sự phân bố theo địa hình: di tích thời phong kiến tập trung ở đồng bằng ven sông và trên đèo, nơi có làng xưa và đường thiên lý; di tích kháng chiến chống Pháp trải cả lên vùng đồi (chiến khu) và ra mép biển (làng chiến đấu); di tích chống Mỹ bám theo các nút giao thông. Bản đồ di tích vì thế cũng là bản đồ của những gì vùng đất này từng phải gánh qua mỗi thời kỳ.
Xếp lịch thăm theo cụm
Các di tích nằm khá tản mát, nên xếp theo cụm địa lý sẽ tiết kiệm thời gian. Cụm phía bắc gồm Hoành Sơn quan trên Đèo Ngang, Vũng Chùa – Đảo Yến và làng Cảnh Dương bên cửa Ròn, đều ở vùng chân Hoành Sơn, ven biển. Cụm trung tâm gồm bến phà Gianh, chợ Ba Đồn, các đình Hòa Ninh, Phù Trịch hai bên sông Gianh. Cụm phía tây gồm chiến khu Trung Thuần, lăng mộ Nguyễn Hàm Ninh ở xã Trung Thuần và Đền Song Trung ở xã Tân Gianh.
Một ngày có thể đi được một cụm thong thả hoặc hai cụm nếu đi sớm. Hai ngày đủ cho cả ba cụm. Mùa gió Lào nên đi các điểm ngoài trời vào sáng sớm và chiều muộn; mùa mưa bão nên hoãn các điểm ven biển, ven sông.
Gợi ý chi tiết về đường đi, chỗ nghỉ, cách ghép với Đồng Hới, Phong Nha có ở mục hành trình khám phá của trang. Trang không nêu giờ mở cửa hay phí; nhiều di tích làng không có giờ cố định, nên hỏi trước người trông coi.
Chuẩn bị trước chuyến thăm di tích trong vùng
Nhiều di tích ở vùng Bố Chính là di tích làng, không có ban quản lý thường trực, nên chuẩn bị trước giúp chuyến đi suôn sẻ hơn:
- Xác định cụm di tích muốn đi và thứ tự hợp lý theo đường đi, tránh chạy ngược xuôi giữa bắc và tây.
- Liên hệ trước chính quyền xã hoặc người trông coi nếu đi theo đoàn, muốn vào bên trong đình, đền hoặc muốn nghe thuyết minh.
- Đọc trước các bài giới thiệu di tích để biết mình sẽ xem gì, tránh đến nơi mà chỉ chụp ảnh cổng.
- Mang theo nước uống, mũ, áo mưa nhẹ; nhiều điểm ở làng quê không có hàng quán sát bên.
- Xem dự báo thời tiết: mùa gió Lào tránh giữa trưa, mùa mưa bão tránh các điểm ven sông, ven biển.
- Chuẩn bị trang phục lịch sự cho các điểm tưởng niệm và đình, đền.
Đi với người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ, nên rút bớt số điểm trong ngày và dành thời gian nghỉ, vì khoảng cách giữa các cụm di tích không ngắn.
Những điều dễ nhầm khi tra di tích sau sáp nhập
Tên huyện cũ không còn. Từ 7/2025 không còn cấp huyện. Giấy tờ, biển chỉ dẫn cũ ghi "huyện Quảng Trạch", "thị xã Ba Đồn"; giấy tờ mới ghi tên xã, phường và tỉnh Quảng Trị.
Trùng tên Quảng Trạch. Có xã Quảng Trạch mới (gồm Quảng Hưng, Quảng Phương, Quảng Xuân cũ), khác với huyện Quảng Trạch cũ rộng hơn nhiều. Khi đọc "Quảng Trạch", cần xem là tên xã mới hay huyện cũ.
Trùng tên Hòa Trạch. Xã Hòa Trạch mới (gồm Cảnh Dương, Quảng Châu, Quảng Tùng cũ) không phải xã Hòa Trạch cũ của huyện Bố Trạch. Hai địa danh cùng tên nhưng khác vùng.
Di tích hai tỉnh. Hoành Sơn quan nằm trên ranh giới, được cả Quảng Bình cũ và Hà Tĩnh xếp hạng cấp tỉnh. Nay phía nam ranh giới thuộc Quảng Trị.
Lũy Thầy không thuộc vùng này. Lũy Thầy và Quảng Bình quan ở Đồng Hới, là hệ thống phòng tuyến của chúa Nguyễn phía nam sông Gianh, không thuộc vùng Bố Chính. Hay bị nhầm khi kể chuyện Trịnh – Nguyễn.
Ứng xử chung khi thăm di tích trong vùng
Dù là di tích quốc gia hay dấu xưa của làng, có những nguyên tắc chung:
- Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, không hút thuốc ở khu vực di tích và tưởng niệm.
- Không leo trèo lên công trình, không viết khắc, không mang đi bất cứ thứ gì.
- Hỏi phép trước khi vào đình, đền, nhà thờ họ đang đóng cửa và trước khi chụp ảnh bên trong.
- Không đốt vàng mã, không bỏ tàn lửa, nhất là mùa gió Lào khô nóng.
- Mang rác về; nhiều di tích làng không có thùng rác.
- Tôn trọng đất đai, vườn tược của người dân xung quanh di tích.
- Đi theo đoàn đông thì báo trước cho chính quyền xã hoặc người trông coi.
Gặp hư hại, xâm phạm di tích (xây dựng trái phép, đào bới, mua bán cổ vật), có thể báo cho chính quyền xã phường hoặc cơ quan văn hóa của tỉnh.
Dùng bảng này trong giấy tờ và giảng dạy
Người làm hồ sơ, viết báo cáo, soạn bài giảng có nhắc đến di tích nên ghi theo mẫu: tên di tích, thôn hoặc làng, xã phường mới, tỉnh Quảng Trị, kèm tên xã cũ trong ngoặc. Ví dụ: "Đình Hòa Ninh, làng Hòa Ninh, xã Nam Gianh (xã Quảng Hòa cũ), tỉnh Quảng Trị". Cách ghi này giúp người đọc ở cả hai thời kỳ đều hiểu.
Giáo viên lịch sử, địa lý địa phương có thể dùng bảng làm khung cho bài ngoại khóa: chọn mỗi lớp thời gian một di tích, cho học sinh tìm hiểu trước, rồi đi thực tế. Đi ba di tích thuộc ba thời kỳ trong một ngày giúp học sinh thấy được chiều dài lịch sử của quê mình.
Người nghiên cứu nên coi bảng như điểm xuất phát, không phải nguồn trích dẫn cuối cùng. Các thông tin về cấp xếp hạng, năm xây dựng cần đối chiếu với quyết định xếp hạng và hồ sơ khoa học di tích.
Những di tích còn cần được tìm hiểu thêm
Vùng Bố Chính chắc chắn còn nhiều di tích chưa có trong bảng: đình làng ở các xã phía bắc và phía tây, nhà thờ họ có tuổi lâu, di tích kháng chiến chống Mỹ ngoài bến phà Gianh, các điểm gắn với phong trào Cần Vương ở vùng núi phía tây. Một số đã có trong danh mục của tỉnh, một số mới chỉ được người dân nhắc đến.
Trang sẽ bổ sung khi có nguồn đáng tin. Người đọc là người địa phương, cán bộ văn hóa, giáo viên, nếu có thông tin chính xác về một di tích trong vùng (tên, vị trí, cấp xếp hạng, năm xây), đó là đóng góp có ích cho việc giữ gìn và giới thiệu di sản của quê hương. Thông tin tốt nhất là thông tin có nguồn: ảnh chụp bia, quyết định xếp hạng, trang sách địa chí, hoặc lời kể ghi rõ người kể và thời điểm.
Câu hỏi thường gặp
Vùng Ba Đồn – Quảng Trạch có những di tích quốc gia nào?
Trong số đã đối chiếu được: đình Hòa Ninh (1993), chiến khu Trung Thuần (1995), Đền Song Trung và khu mộ họ Hoàng (9/2025); bến phà Gianh thuộc hệ thống di tích quốc gia đặc biệt đường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh. Có thể còn những di tích khác chưa được đưa vào bảng.
Hoành Sơn quan thuộc xã nào sau sáp nhập?
Phía nam ranh giới, khu vực Quảng Đông cũ, nay thuộc xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị. Di tích nằm đúng trên ranh giới với Hà Tĩnh và được cả hai địa phương xếp hạng cấp tỉnh, nên các tài liệu có thể ghi khác nhau.
Thăm hết các di tích trong bảng mất bao lâu?
Xếp theo ba cụm bắc, trung tâm và tây, có thể đi trong khoảng hai ngày thong thả. Một ngày có thể đi được một đến hai cụm nếu xuất phát sớm. Thời gian thực tế phụ thuộc phương tiện, thời tiết và việc có gặp người trông coi để vào bên trong hay không.
Tra quyết định xếp hạng di tích ở đâu?
Có thể hỏi cơ quan văn hóa của tỉnh Quảng Trị, bộ phận văn hóa của xã phường, hoặc tra cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật với tên di tích. Quyết định xếp hạng quốc gia do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành; cấp tỉnh do ủy ban nhân dân tỉnh ban hành.
Vì sao bảng không ghi cấp cho một số di tích?
Vì chưa đối chiếu được với quyết định xếp hạng hoặc nguồn chính thống. Các trang tổng hợp trên mạng đôi khi ghi khác nhau, nên trang chọn cách để trống thay vì ghi sai. Người đọc cần thông tin chính thức nên hỏi cơ quan văn hóa.