Người lao động vùng Ba Đồn – Quảng Trạch cũ thường có ba hướng: làm việc gần nhà (buôn bán, xây dựng, nghề biển, dịch vụ, nhà máy ở khu kinh tế Hòn La), đi làm ở các thành phố và khu công nghiệp xa, hoặc đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Mỗi hướng có cơ hội và rủi ro riêng; điều chung là phải có hợp đồng rõ ràng, hiểu quyền lợi bảo hiểm, và cảnh giác với lừa đảo tuyển dụng.
Bài này giúp người lao động và gia đình cân nhắc các hướng, biết tìm thông tin việc làm ở đâu, kiểm doanh nghiệp tuyển dụng thế nào, và những điều tối thiểu cần có trong hợp đồng. Bài không nêu mức lương vì thay đổi theo ngành, thời điểm và năng lực từng người.
Ba hướng việc làm: so sánh nhanh
Bảng so sánh ở mức nguyên lý để người lao động và gia đình cân nhắc. Không có hướng nào đúng cho mọi người.
| Hướng | Ví dụ công việc | Được | Đánh đổi |
|---|---|---|---|
| Làm gần nhà | Buôn bán, thợ xây, lái xe, nghề biển, công nhân nhà máy ở khu kinh tế, dịch vụ | Ở gần gia đình, chi phí sống thấp, giữ được ruộng vườn | Số chỗ làm hạn chế, nhiều việc thời vụ, chế độ không phải lúc nào cũng đầy đủ |
| Đi làm xa trong nước | Công nhân khu công nghiệp, dịch vụ, xây dựng ở thành phố lớn | Nhiều lựa chọn, có cơ hội học nghề, thăng tiến | Xa nhà, chi phí thuê trọ, sinh hoạt; con nhỏ phải gửi ông bà |
| Đi làm việc ở nước ngoài | Làm việc theo hợp đồng tại các nước tiếp nhận lao động | Thu nhập có thể cao hơn, học kỹ năng, ngoại ngữ | Chi phí ban đầu, rủi ro bị lừa, xa nhà dài, áp lực |
Nhiều gia đình kết hợp: người trẻ đi xa vài năm tích luỹ vốn rồi về quê mở cơ sở kinh doanh, hoặc về làm ở khu kinh tế khi có cơ hội. Quyết định nào cũng nên dựa trên thông tin đầy đủ, không dựa vào lời kể của một người.
Việc làm gần nhà: những nơi tuyển người
Ở phố chợ Ba Đồn và các xã, việc làm phổ biến là buôn bán, bán hàng thuê, phục vụ quán ăn, thợ xây, thợ điện nước, thợ sửa xe, lái xe tải, phụ xe. Doanh nghiệp xây dựng, vận tải, thương mại trong vùng thường tuyển qua người quen, thông báo dán ở cửa hàng, trang mạng xã hội của địa phương. Nghề biển và chế biến hải sản tuyển bạn thuyền, người làm khô, làm mắm theo mùa.
Khu kinh tế Hòn La với cảng, trung tâm điện lực, các nhà máy và công trình xây dựng tạo thêm việc làm cho lao động phổ thông và lao động kỹ thuật. Các đơn vị lớn thường tuyển qua thông báo chính thức, có yêu cầu về sức khoẻ, trình độ, chứng chỉ nghề với một số vị trí. Theo dõi thông báo của chính quyền xã, trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh, và trang tuyển dụng chính thức của doanh nghiệp.
Ai cần tìm doanh nghiệp trong vùng theo ngành để hỏi việc có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang, rồi liên hệ trực tiếp hoặc đến tận nơi. Đến tận nơi giúp bạn thấy được điều kiện làm việc thật, tốt hơn chỉ đọc thông báo.
Kiểm một nơi tuyển dụng trước khi nhận việc
Dù làm gần nhà hay đi xa, các bước sau giúp tránh rơi vào việc làm bấp bênh hay bị lừa:
- Hỏi rõ tên doanh nghiệp, mã số doanh nghiệp, địa chỉ; tra trên cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia xem có đang hoạt động không.
- Hỏi rõ công việc cụ thể, nơi làm việc, giờ làm, cách trả lương, ngày trả lương.
- Yêu cầu ký hợp đồng lao động bằng văn bản khi làm từ một tháng trở lên (theo Bộ luật Lao động); đọc kỹ trước khi ký, giữ một bản.
- Hỏi về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp với hợp đồng thuộc diện bắt buộc.
- Không nộp tiền "giữ chỗ", "phí tuyển dụng", không đưa giấy tờ gốc cho bên tuyển dụng giữ.
- Nếu làm việc nặng, nguy hiểm (xây dựng trên cao, bốc xếp, điện), hỏi về trang bị bảo hộ và huấn luyện an toàn.
Một nơi tuyển dụng tử tế sẽ không ngại trả lời những câu hỏi này. Nơi nào né tránh, hối thúc ký ngay, đòi tiền trước, đó là dấu hiệu nên dừng lại.
Làm việc theo mùa ở vùng biển
Mùa biển, các chủ tàu tuyển bạn thuyền, các cơ sở chế biến tuyển người làm khô, làm mắm. Việc thời vụ này giúp nhiều hộ có thêm thu nhập, nhưng nên thoả thuận rõ về tiền công, cách chia sản phẩm, trách nhiệm khi có tai nạn trên biển, và có bảo hiểm thuyền viên với người đi tàu.
Đi làm xa trong nước: chuẩn bị gì
Nhiều thanh niên vùng Bố Chính vào các khu công nghiệp phía nam, ra các tỉnh phía bắc, hoặc làm dịch vụ ở thành phố lớn. Trước khi đi, nên có thông tin từ người quen đang làm ở đó: công ty nào, điều kiện ra sao, chỗ trọ thế nào. Đi theo nhóm người cùng quê giúp đỡ bỡ ngỡ, nhưng vẫn nên tự kiểm hợp đồng, không phụ thuộc hoàn toàn vào người dẫn.
Đến nơi mới, đăng ký tạm trú theo quy định, giữ giấy tờ tuỳ thân cẩn thận, lập tài khoản ngân hàng để nhận lương và gửi tiền về nhà an toàn. Tìm hiểu cơ sở y tế gần nơi ở, thẻ bảo hiểm y tế dùng được ở đâu. Những việc này nghe nhỏ nhưng giúp tránh nhiều phiền toái khi ốm đau hay gặp sự cố.
Với gia đình ở quê, con nhỏ gửi ông bà là thực tế phổ biến. Giữ liên lạc thường xuyên, về thăm khi có thể, và lo đầy đủ giấy tờ cho con đi học, khám bệnh ở quê (đăng ký cư trú, bảo hiểm y tế) để ông bà đỡ vất vả.
Đi làm việc ở nước ngoài: tránh lừa đảo
Đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là hướng mà nhiều gia đình vùng bắc Trung Bộ lựa chọn. Hình thức hợp pháp gồm đi qua doanh nghiệp dịch vụ được cấp phép đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, đi theo chương trình của nhà nước, hoặc theo hợp đồng trực tiếp được đăng ký theo quy định. Đi theo đường không chính thức, đi "chui" là rủi ro rất lớn: bị lừa tiền, bị bóc lột, bị trục xuất, thậm chí nguy hiểm tính mạng.
Trước khi nộp hồ sơ, kiểm doanh nghiệp có giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài còn hiệu lực không, qua danh sách công bố của cơ quan quản lý nhà nước về lao động. Hỏi rõ các khoản chi phí, chỉ nộp các khoản được pháp luật cho phép thu, có phiếu thu, hợp đồng rõ ràng. Không tin những lời hứa "bao đậu", "đi nhanh không cần học tiếng", "thu nhập rất cao việc nhẹ".
Trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh, phòng chuyên môn về lao động của cấp xã, các hội đoàn thể là nơi có thể hỏi miễn phí về chương trình hợp pháp. Học ngoại ngữ, học nghề trước khi đi giúp bạn làm việc tốt hơn và tự bảo vệ mình khi có chuyện.
Học nghề: lối vào việc làm tốt hơn
Lao động phổ thông dễ tìm việc nhưng thu nhập và sự ổn định hạn chế. Có nghề trong tay như điện, hàn, cơ khí, lái xe hạng cao, vận hành máy, điện lạnh, nấu ăn, chăm sóc sức khoẻ, kế toán giúp lựa chọn rộng hơn, cả ở quê lẫn khi đi xa. Khu kinh tế Hòn La và các công trình lớn trong vùng cần thợ có chứng chỉ, kỹ thuật viên vận hành.
Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp ở Đồng Hới và trong tỉnh, các trung tâm đào tạo nghề, các chương trình học nghề cho lao động nông thôn, ngư dân chuyển đổi nghề là những lựa chọn. Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm hoặc chính quyền xã về các khoá học được hỗ trợ học phí theo chính sách hiện hành.
Với học sinh vừa tốt nghiệp trung học, học nghề không phải lựa chọn hạng hai. Nhiều nghề kỹ thuật có nhu cầu cao, thời gian học ngắn hơn đại học, ra trường đi làm được ngay. Chọn nghề nên dựa trên sở thích, sức khoẻ và nhu cầu thị trường lao động, hỏi người đang làm nghề đó trước khi quyết định.
Quyền lợi tối thiểu người lao động nên biết
Hợp đồng lao động. Làm việc từ một tháng trở lên phải có hợp đồng bằng văn bản, ghi rõ công việc, nơi làm, thời hạn, lương, giờ làm, nghỉ ngơi, bảo hiểm.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc. Người lao động thuộc diện bắt buộc được đóng bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp; kiểm quá trình đóng qua ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội.
An toàn lao động. Được trang bị bảo hộ, huấn luyện an toàn với công việc nguy hiểm; có quyền từ chối làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ tính mạng.
Lương tối thiểu vùng. Mức lương không được thấp hơn lương tối thiểu vùng do Chính phủ quy định cho địa bàn; tra mức hiện hành của vùng mình.
Nơi hỏi khi có tranh chấp. Công đoàn cơ sở, cơ quan quản lý lao động của tỉnh, trợ giúp pháp lý nhà nước; giữ lại hợp đồng, phiếu lương, tin nhắn làm bằng chứng.
Phụ nữ và việc làm ở vùng Bố Chính
Phụ nữ vùng Bố Chính gánh nhiều việc: buôn bán ở chợ, làm khô, làm mắm ở làng biển, làm ruộng, chăm sóc gia đình khi chồng đi biển hay đi làm xa. Nhiều người còn đi làm công nhân ở các khu công nghiệp trong và ngoài tỉnh. Công việc nhiều nhưng thu nhập thường không ổn định, ít được đóng bảo hiểm khi làm việc tự do.
Một số hướng giúp phụ nữ có việc làm ổn định hơn: học nghề phù hợp (may, chế biến thực phẩm, chăm sóc, kế toán), tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã, mở cơ sở kinh doanh nhỏ có đăng ký, tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để có lương hưu sau này. Hội Liên hiệp Phụ nữ ở xã, phường thường có thông tin về các khoá học, nguồn vốn vay ưu đãi cho phụ nữ làm kinh tế.
Với phụ nữ đi làm việc ở nước ngoài, nguy cơ bị lừa, bị bóc lột cao hơn; càng cần đi theo đường chính thức, giữ liên lạc với gia đình, ghi nhớ thông tin liên hệ của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại.
Câu hỏi thường gặp
Tìm việc ở khu kinh tế Hòn La thế nào?
Theo dõi thông báo tuyển dụng chính thức của các doanh nghiệp trong khu, của chính quyền xã, phường và trung tâm dịch vụ việc làm tỉnh. Chuẩn bị hồ sơ, giấy khám sức khoẻ, chứng chỉ nghề nếu có. Không nộp tiền cho người tự xưng có thể "lo" việc.
Làm sao biết công ty đưa người đi làm việc ở nước ngoài có hợp pháp?
Kiểm công ty có giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài còn hiệu lực trong danh sách công bố của cơ quan quản lý nhà nước về lao động. Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh để được tư vấn miễn phí.
Làm thời vụ vài tuần có cần hợp đồng không?
Theo Bộ luật Lao động, công việc dưới một tháng có thể giao kết bằng lời nói trong một số trường hợp, nhưng vẫn nên có thoả thuận rõ về công việc, tiền công, thời gian. Ghi lại bằng tin nhắn hoặc giấy viết tay giúp tránh tranh chấp.
Ngư dân muốn chuyển nghề có được hỗ trợ học nghề không?
Có các chương trình hỗ trợ đào tạo nghề cho lao động nông thôn, ngư dân bị ảnh hưởng sinh kế, tuỳ chính sách từng thời kỳ. Hỏi chính quyền xã, trung tâm dịch vụ việc làm tỉnh về khoá học, điều kiện và mức hỗ trợ hiện hành.
Bị nợ lương thì làm gì?
Giữ hợp đồng, bảng chấm công, phiếu lương, tin nhắn làm bằng chứng. Trao đổi với người sử dụng lao động, nhờ công đoàn nếu có. Nếu không giải quyết được, gửi đơn đến cơ quan quản lý lao động của tỉnh hoặc nhờ trợ giúp pháp lý.