Để tìm hiểu lịch sử vùng Bố Chính cho đúng, có bốn nhóm nguồn chính: các bộ sử biên niên (như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục), các sách địa chí (Ô châu cận lục, Phủ biên tạp lục, Đại Nam nhất thống chí, Đồng Khánh địa dư chí), các tư liệu địa phương (gia phả, văn bia, sắc phong, hương ước), và các công trình nghiên cứu hiện đại về địa lý lịch sử.
Mỗi nhóm nguồn có thế mạnh và giới hạn riêng. Sử biên niên cho biết sự kiện và năm tháng nhưng ít chi tiết địa phương. Địa chí mô tả làng xã, sông núi nhưng phản ánh một thời điểm cụ thể. Tư liệu địa phương giàu chi tiết nhưng thường được chép lại nhiều lần. Bài này giới thiệu từng nhóm, cách dùng và cách đối chiếu, dành cho người muốn viết về làng mình, làm gia phả hay đơn giản là muốn kiểm một thông tin đọc được trên mạng.
Nguyên tắc chung xuyên suốt bài: không nguồn nào hoàn hảo, và độ tin cậy của một chi tiết tăng lên khi nó xuất hiện trong nhiều nguồn độc lập với nhau. Một sự kiện có trong sử biên niên, được địa chí mô tả và được văn bia địa phương xác nhận thì gần như chắc chắn; một chi tiết chỉ có trong một bài viết trên mạng thì chưa, dù bài ấy được chia sẻ bao nhiêu lần.
Sử biên niên: khung thời gian
Đại Việt sử ký toàn thư là bộ sử biên niên quan trọng nhất cho giai đoạn từ khởi thuỷ tới thế kỷ XVII. Những sự kiện như việc ba châu Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính về Đại Việt năm 1069, việc Lý Thường Kiệt đổi tên hai châu năm 1075, đều có trong bộ sử này. Khâm định Việt sử thông giám cương mục do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn là bộ sử khác, có thêm lời bàn và chú thích địa danh, đôi khi giải thích vị trí của các đơn vị cổ theo hiểu biết thế kỷ XIX.
Cho thời Nguyễn, Đại Nam thực lục là nguồn chính, ghi theo từng năm các quyết định của triều đình, trong đó có việc lập tỉnh, đặt phủ, đổi tên huyện. Khi đọc sử biên niên, cần nhớ rằng năm tháng được ghi theo niên hiệu và âm lịch, bản dịch chuyển sang dương lịch đôi khi lệch một năm với sự kiện cuối năm. Sử cũng phản ánh quan điểm của triều đại biên soạn, nên những nhận xét về đối thủ (Chiêm Thành, họ Nguyễn hay họ Trịnh tuỳ bộ sử) cần đọc có phê phán.
Địa chí: bức ảnh của vùng đất ở từng thời điểm
Ô châu cận lục (giữa thế kỷ XVI). Địa chí sớm nhất về vùng Thuận Hóa – Quảng Nam, do Dương Văn An soạn. Có mô tả phủ Tân Bình và châu Bố Chính, tên làng xã, sản vật, phong tục ở thời điểm đó.
Phủ biên tạp lục (khoảng 1776). Do Lê Quý Đôn soạn khi làm hiệp trấn Thuận Hóa. Ghi chi tiết đơn vị hành chính, thuế khoá, sản vật của Đàng Trong, trong đó có dinh Bố Chính.
Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (đầu thế kỷ XIX). Do Lê Quang Định soạn đầu triều Gia Long, mô tả con đường thiên lý và các địa phương dọc đường. Hữu ích để biết các trạm, bến, đèo trên đường qua vùng Bố Chính.
Lịch triều hiến chương loại chí (đầu thế kỷ XIX). Bộ bách khoa của Phan Huy Chú, phần Dư địa chí tóm tắt sự thay đổi đơn vị hành chính qua các triều. Có ích để nắm diễn biến chung.
Đại Nam nhất thống chí (nửa sau thế kỷ XIX). Địa chí toàn quốc của Quốc sử quán triều Nguyễn; phần tỉnh Quảng Bình mô tả phủ Quảng Trạch với núi sông, đồn ải, sản vật.
Đồng Khánh địa dư chí (cuối thế kỷ XIX). Có kèm bản vẽ địa giới cấp huyện, giúp hình dung không gian hành chính thời điểm Pháp bắt đầu bảo hộ.
Khảo cổ học: nguồn cho thời trước năm 1069
Với giai đoạn trước khi Bố Chính về Đại Việt, sử Việt gần như không có gì. Nguồn chính là khảo cổ học và các nghiên cứu về văn hoá Champa. Trên địa bàn Quảng Bình cũ, các nhà khảo cổ đã ghi nhận dấu tích của nhiều thời kỳ, từ thời tiền sử tới các di vật được cho là thuộc văn hoá Chăm như gạch, giếng, phế tích công trình. Các báo cáo khảo cổ và bài nghiên cứu trên tạp chí chuyên ngành là nơi tìm thông tin đáng tin cậy nhất.
Với người không chuyên, điều cần lưu ý là việc xác định một di tích "của người Chăm" hay "thời Lý" đòi hỏi phân tích vật liệu, kỹ thuật, niên đại, không thể chỉ dựa vào truyền thuyết hay hình dáng bên ngoài. Khi nghe nói một giếng cổ hay một nền gạch trong làng là "của người Chăm", hãy hỏi đã có cơ quan chuyên môn khảo sát chưa. Nếu chưa, báo cho ngành văn hoá địa phương là cách góp phần bảo tồn tốt nhất.
Ngoài khảo cổ, ngôn ngữ học lịch sử cũng là một hướng: các nhà nghiên cứu so sánh tên địa danh, tên sông núi với từ vựng tiếng Chăm và các ngôn ngữ lân cận để tìm dấu vết của cư dân xưa. Đây là lĩnh vực có nhiều giả thuyết nhưng ít kết luận chắc, nên khi đọc nên phân biệt giả thuyết với điều đã được chứng minh. Chuyên mục tên gọi của trang có bài riêng về các thuyết giải thích tên Bố Chính.
Tư liệu địa phương: giàu chi tiết nhưng cần đối chiếu
Gia phả là nguồn mà nhiều gia đình ở Ba Đồn, Quảng Trạch còn giữ. Gia phả cho biết tổ tiên đến từ đâu, lập nghiệp khi nào, các đời con cháu ra sao. Tuy nhiên, nhiều gia phả được soạn hoặc chép lại vào thế kỷ XIX – XX, có khi sau một lần thất lạc, nên phần đời đầu thường dựa vào truyền khẩu. Năm tổ tiên vào lập làng ghi trong gia phả nên được xem là thông tin của dòng họ, cần đối chiếu với sử và địa chí trước khi dùng như sự thật lịch sử.
Văn bia, sắc phong, hương ước là những nguồn có niên đại rõ hơn. Văn bia khắc trên đá ở đình, chùa, nhà thờ họ thường ghi năm dựng và tên người đóng góp. Sắc phong là văn bản của triều đình có ngày tháng và ấn. Hương ước ghi lệ làng, cho biết cách làng tự tổ chức. Nhiều tư liệu loại này đã được ngành văn hoá, các viện nghiên cứu sưu tầm, dịch và lưu giữ. Nếu gia đình hay làng bạn còn giữ, việc chụp ảnh, ghi lại vị trí và nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc là cách bảo tồn có giá trị.
Công trình nghiên cứu hiện đại
Ở lớp trên cùng là các công trình nghiên cứu hiện đại tổng hợp và đối chiếu những nguồn trên. Cuốn Đất nước Việt Nam qua các đời của Đào Duy Anh là công trình kinh điển về địa lý lịch sử, giải thích vị trí và sự thay đổi của các đơn vị hành chính qua các triều, trong đó có châu Bố Chính. Các bộ địa chí tỉnh Quảng Bình, lịch sử địa phương của các huyện, thị xã được biên soạn trong những thập niên gần đây cung cấp nhiều chi tiết về làng xã, nhân vật, sự kiện.
Ngoài ra, các bài nghiên cứu trên tạp chí chuyên ngành về sử học, khảo cổ học, Hán Nôm thỉnh thoảng có bài về vùng Bố Chính, ví dụ về văn hoá Chăm ở Quảng Bình cũ, về các dòng họ, về tên làng. Khi đọc công trình hiện đại, nên xem tác giả dựa vào nguồn gốc nào; một kết luận dựa trên nhiều nguồn độc lập đáng tin hơn một kết luận chỉ dựa vào truyền khẩu.
Cách kiểm một thông tin lịch sử về Bố Chính gặp trên mạng
Khi đọc một bài viết nói "năm X, ông Y lập làng Z ở Quảng Trạch" hay "trận đánh lớn diễn ra tại bến W", có thể kiểm theo trình tự sau:
- Xem bài có ghi nguồn không. Bài không ghi nguồn cho các chi tiết cụ thể (tên người, năm, con số) nên được đọc như ý kiến, chưa phải sự thật.
- Nếu có ghi nguồn, xem đó là nguồn gốc (sử, địa chí, văn bia) hay là một bài viết khác trên mạng. Chuỗi trích dẫn lại nhau không làm thông tin chắc hơn.
- Đối chiếu với ít nhất một nguồn độc lập: một bộ sử, một sách địa chí hay một công trình nghiên cứu có tên tác giả.
- Kiểm năm tháng có khớp với bối cảnh không. Ví dụ, một văn bản ghi "huyện Quảng Trạch" vào thế kỷ XVIII là đáng ngờ, vì tên Quảng Trạch chỉ xuất hiện từ thời Nguyễn thế kỷ XIX.
- Kiểm địa danh có bị gán nhầm không, nhất là các tên trùng như Hòa Trạch, Quảng Trạch có ở nhiều nơi.
- Ghi lại kết quả: chi tiết nào khớp, chi tiết nào chưa có nguồn. Khi viết lại, giữ nguyên mức chắc chắn đó.
Các bài trong chuyên mục lịch sử của trang cố gắng làm theo đúng trình tự này: sự kiện chắc thì viết thẳng, chi tiết còn lệch thì ghi "theo các tài liệu", và những gì chỉ có trong truyền khẩu thì nói rõ là truyền khẩu.
Tìm các nguồn này ở đâu
Hầu hết các bộ sử và địa chí kể trên đã được dịch ra tiếng Việt và in nhiều lần. Có thể tìm ở các nơi sau:
- Thư viện tỉnh và thư viện các trường đại học có khoa sử, khoa văn hoá: thường có đủ bản dịch các bộ sử và địa chí chính.
- Các trung tâm lưu trữ quốc gia: lưu giữ châu bản, địa bạ triều Nguyễn và tài liệu thời Pháp thuộc; một phần đã được số hoá.
- Các viện nghiên cứu về Hán Nôm, sử học: lưu giữ thác bản văn bia, sắc phong, hương ước đã sưu tầm.
- Nhà văn hoá, ban quản lý di tích ở địa phương: có thể giữ bản sao gia phả, sắc phong của các làng trong vùng.
- Người cao tuổi trong làng và các dòng họ: nguồn truyền khẩu quý, nên ghi âm hoặc ghi chép kèm tên người kể, thời điểm kể.
Khi đến thư viện hay cơ quan lưu trữ, nên hỏi trước về quy định tra cứu và sao chụp, vì mỗi nơi có quy định riêng. Với tài liệu gốc chữ Hán Nôm, nên nhờ người có chuyên môn đọc giúp thay vì dựa vào bản dịch máy.
Câu hỏi thường gặp
Đại Việt sử ký toàn thư có nhắc tên Bố Chính không?
Có. Bộ sử chép sự kiện năm 1069 khi Chế Củ dâng ba châu Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính, và các sự kiện liên quan sau đó. Tên Bố Chính còn xuất hiện trong các phần chép về thời Lê và thời Trịnh – Nguyễn.
Gia phả có thể dùng làm bằng chứng lịch sử không?
Gia phả là tư liệu có giá trị, nhất là cho các đời gần. Với các đời xa, thông tin thường dựa vào truyền khẩu, nên chỉ nên dùng làm bằng chứng khi khớp với các nguồn độc lập khác như văn bia, sắc phong hay địa chí.
Có nên tin ngay bản đồ châu Bố Chính vẽ trên mạng?
Không nên. Hầu hết bản đồ vẽ ranh giới châu Bố Chính là ước đoán của người vẽ dựa trên mô tả trong sách cổ. Hãy xem bản đồ được vẽ dựa vào nguồn nào và ở thời điểm nào, vì ranh giới thay đổi theo từng triều.
Muốn đọc văn bia ở đình làng nhưng không biết chữ Hán thì làm sao?
Có thể chụp ảnh rõ nét toàn bộ văn bia, ghi vị trí, rồi nhờ người có chuyên môn Hán Nôm đọc. Một số viện nghiên cứu đã có thác bản và bản dịch văn bia của nhiều địa phương, nên kiểm xem văn bia đã được sưu tầm chưa.
Cuốn sách nào phù hợp nhất cho người mới bắt đầu?
Với người mới, cuốn Đất nước Việt Nam qua các đời của Đào Duy Anh giúp nắm khung địa lý lịch sử. Sau đó có thể đọc bản dịch Phủ biên tạp lục và phần tỉnh Quảng Bình trong Đại Nam nhất thống chí để đi vào chi tiết vùng Bố Chính.