Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn diễn ra vào mồng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm ở làng Tượng Sơn, phường Quảng Long cũ, nay thuộc phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị. Lễ hội có lịch sử hơn 250 năm, gồm phần lễ ở đình làng Tượng Sơn (di tích quốc gia) và phần hội với cướp cù trên bãi cát, vật truyền thống. Ngày 27/6/2025, lễ hội được ghi danh vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
"Khai hạ" là ngày kết thúc Tết, mở đầu năm lao động mới. Ở Tượng Sơn, ngày này đồng thời là dịp tưởng nhớ tiền nhân, thành hoàng làng và danh tướng Nguyễn Dụng, người được làng tôn vinh. Bài này giới thiệu ý nghĩa, phần lễ, trò cướp cù và những điều cần biết khi đến xem.
Khai hạ là gì và vì sao vào mồng 7
Trong phong tục Tết của người Việt, nhiều nơi coi ngày mồng 7 tháng Giêng là ngày khai hạ: hạ cây nêu, kết thúc những ngày Tết, mọi người trở lại công việc đồng áng, buôn bán. Ở các làng nông nghiệp, lễ khai hạ thường kèm lời cầu mong một năm mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu.
Ở Tượng Sơn, lễ khai hạ được tổ chức thành hội làng lớn, có phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi nổi. Theo báo chí, lễ hội mở đầu năm mới lao động sản xuất, đồng thời tưởng nhớ tiền nhân, các anh hùng liệt sĩ, thành hoàng làng và danh tướng Nguyễn Dụng.
Vì theo âm lịch, ngày dương lịch của lễ thay đổi theo từng năm: chẳng hạn năm 2023 lễ rơi vào cuối tháng Một dương lịch, năm 2026 rơi vào ngày 23/2. Người muốn đến xem chỉ cần nhớ mốc mồng 7 tháng Giêng âm lịch và tra lịch năm đó. Phần lễ thường bắt đầu từ sáng sớm, phần hội kéo dài đến trưa hoặc chiều tuỳ số trận cù, trận vật trong năm.
Đình làng Tượng Sơn và danh tướng Nguyễn Dụng
Phần lễ diễn ra tại đình làng Tượng Sơn. Năm 2003, đình làng cùng lăng mộ danh tướng Nguyễn Dụng được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Đình là trung tâm sinh hoạt cộng đồng của làng, nơi tổ chức các lễ lớn trong năm và là nơi người làng đi xa trở về tụ họp mỗi dịp Tết.
Nguyễn Dụng được làng Tượng Sơn nhớ đến như một người con ưu tú của quê hương, có công trong các chiến thắng dưới thời vua Quang Trung. Các bài báo về lễ hội không đi sâu vào tiểu sử chi tiết của ông; người muốn tìm hiểu kỹ nên hỏi ban quản lý di tích hoặc các bô lão trong làng, những người giữ tư liệu và câu chuyện về ông.
Việc một làng vừa có đình di tích quốc gia, vừa có lăng mộ danh tướng, vừa có lễ hội di sản quốc gia cho thấy Tượng Sơn là một trong những làng có bề dày văn hoá nhất của khu trung tâm Ba Đồn.
Phần lễ: những nghi thức "khai"
Theo các bài giới thiệu di sản, phần lễ ở đình làng gồm dâng hương và một chuỗi nghi thức "khai" mở đầu năm mới. Trình tự đại thể như sau:
- Dâng hương: các bô lão, đại diện các dòng họ và chính quyền dâng hương tại đình, tưởng nhớ thành hoàng, tiền nhân và danh tướng Nguyễn Dụng.
- Khai trống, khai chiêng: tiếng trống, tiếng chiêng đầu tiên của năm vang lên, báo hiệu lễ hội bắt đầu.
- Khai đao, khai roi: nghi thức gắn với truyền thống thượng võ của làng, mở đầu cho các phần thi võ, vật.
- Khai cù: nghi thức mở màn cho trò cướp cù, phần hội được chờ đợi nhất.
Những nghi thức "khai" này cho thấy tinh thần của lễ hội: mở đầu một năm mới bằng âm thanh, bằng sức mạnh và bằng tinh thần đồng đội. Chi tiết từng nghi thức có thể thay đổi giữa các năm theo cách bàn định của làng.
Cướp cù trên bãi cát: luật chơi và tinh thần
Cướp cù là trò chơi dân gian đầu xuân có ở nhiều làng miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Ở Tượng Sơn, trò chơi diễn ra trên bãi cát rộng giữa làng. Hai đội tranh nhau một quả cù, tìm cách đưa quả cù vào chiếc rổ tre đặt trên đỉnh một cây cao. Đội nào đưa được cù vào rổ thì thắng.
Trò chơi đòi hỏi sức mạnh, sự nhanh nhẹn và phối hợp đồng đội: một người cầm cù thì cả đội đối phương lao vào giành, đồng đội phải chắn, đỡ, chuyền, có khi phải công kênh nhau lên để đưa cù vào rổ. Bãi cát mềm giúp người chơi ít bị thương khi ngã, nhưng cũng khiến việc chạy và giữ thăng bằng khó hơn.
Người làng tin rằng đội thắng sẽ gặp nhiều may mắn trong năm mới. Dù vậy, cả hai đội đều là người trong làng, nên kết thúc trận cướp cù là tiếng cười, cái bắt tay, chứ không phải hơn thua. Báo chí từng mô tả sân cướp cù ở Quảng Long rất rộng, đủ chỗ cho hàng nghìn người đứng xem quanh.
Vật truyền thống trong ngày khai hạ
Bên cạnh cướp cù, vật truyền thống là phần hội không thể thiếu ở Tượng Sơn. Làng có truyền thống vật hàng trăm năm; các đô vật được tuyển từ các tổ dân phố, thi đấu trên sới vật trong tiếng trống, tiếng chiêng. Có năm, hai đô vật bước lên sới với đai xanh, đai đỏ khi ba hồi trống dài báo hiệu khai cuộc.
Vật ở đây vừa là thi đấu, vừa là nghi thức cầu may đầu năm. Người xem cổ vũ nhiệt tình, nhưng tinh thần chung là thượng võ: thắng không kiêu, thua không giận. Các đô vật trẻ coi việc được lên sới trong ngày khai hạ là vinh dự.
Truyền thống vật ở Tượng Sơn cũng là gốc của hội vật đầu xuân của cả khu vực Ba Đồn, nơi các đội từ nhiều phường, xã về tranh tài. Trang này có bài riêng về hội vật đầu xuân ở Ba Đồn.
Lễ hội hơn 250 năm và tấm bằng di sản
Theo các tài liệu được công bố, lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn đã tồn tại hơn 250 năm. Qua chiến tranh và những năm khó khăn, có lúc lễ hội bị gián đoạn hoặc làm đơn giản, nhưng người làng vẫn giữ được các nghi thức chính và trò cướp cù.
Ngày 27/6/2025, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quyết định ghi danh lễ hội vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Ngày 23/2/2026, đúng mồng 7 tháng Giêng năm Bính Ngọ, chính quyền phường Ba Đồn (tỉnh Quảng Trị) tổ chức lễ hội kết hợp đón nhận bằng ghi danh.
Được ghi danh là niềm tự hào, nhưng cũng là trách nhiệm: giữ đúng tinh thần cộng đồng của lễ hội, tránh thương mại hoá, ghi chép đầy đủ nghi thức, truyền lại cho lớp trẻ luật chơi và tinh thần của cướp cù, của vật. Những việc này phụ thuộc vào chính người làng nhiều hơn vào bất kỳ văn bản nào. Một lễ hội sống được là khi lớp trẻ trong làng vẫn háo hức chờ đến mồng 7 tháng Giêng để được vào đội cù, lên sới vật, chứ không phải chỉ khi có khách đến xem.
Đến xem lễ Khai hạ: lưu ý cho khách
Lễ hội diễn ra giữa khu dân cư, rất đông người. Vài lưu ý sau giúp bạn xem trọn vẹn và an toàn:
- Đến sớm buổi sáng mồng 7 tháng Giêng để xem phần lễ ở đình; phần hội thường kéo dài sau đó.
- Khi xem cướp cù, đứng ngoài khu vực thi đấu, không chen vào bãi; người chơi lao rất nhanh, va chạm mạnh.
- Trông chừng trẻ nhỏ trong đám đông quanh sân cù và sới vật.
- Ăn mặc lịch sự khi vào đình; không chạm vào hiện vật.
- Đầu tháng Hai dương lịch, thời tiết vùng này thường lạnh, có mưa phùn; mang áo ấm và áo mưa mỏng.
Nếu muốn chụp ảnh các đô vật hay người chơi cù cận cảnh, hãy hỏi trước khi họ thi đấu hoặc sau khi trận đấu kết thúc.
Đường vào làng ngày lễ rất đông xe; nên gửi xe ở bãi được hướng dẫn và đi bộ vào. Sau lễ, có thể ghé chợ Ba Đồn gần đó, vì những ngày đầu năm chợ đã họp lại.
Cướp cù ở Tượng Sơn trong mạch chung của các làng Việt
Cướp cù, còn gọi là đánh cù hay ném cù ở một số nơi, là trò chơi đầu xuân có ở nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Quả cù thường làm bằng gỗ, tròn, đôi khi sơn đỏ; mục tiêu thay đổi theo vùng, có nơi đưa cù về đích dưới đất, có nơi đưa vào lỗ, có nơi như Tượng Sơn đưa lên rổ trên cao.
Cách chơi đưa cù lên rổ đòi hỏi kỹ năng đặc biệt: không chỉ chạy và giành, mà còn phải tạo thế để một người được nâng lên cao, hoặc ném chính xác từ dưới lên. Đội chơi vì vậy phải có người khoẻ làm trụ, người nhanh để luồn lách, người khéo tay để ném.
Ở Tượng Sơn, quả cù được chuẩn bị riêng cho ngày hội và nghi thức khai cù ở đình mở màn cho trận đấu, cho thấy trò chơi được coi là một phần của lễ chứ không chỉ là trò giải trí. Việc Tượng Sơn giữ được trò chơi này hơn hai thế kỷ, trên bãi cát giữa làng, cho thấy sức sống của một truyền thống khi nó gắn chặt với ngày lễ quan trọng nhất của làng. Trò chơi không bị tách ra làm thứ biểu diễn riêng, mà vẫn là phần không thể thiếu của ngày khai hạ.
Ngày khai hạ của người Tượng Sơn hôm nay
Với người Tượng Sơn, mồng 7 tháng Giêng là ngày làng đông nhất trong năm. Con cháu đi làm ăn xa, nếu chưa vội đi sau Tết, thường ở lại đến ngày khai hạ rồi mới lên đường. Các gia đình nấu cỗ, mời bà con, bạn bè từ làng khác đến xem hội.
Lễ hội cũng là dịp làng nhìn lại một năm cũ và bàn việc năm mới: việc sửa đình, việc khuyến học, việc giữ gìn sân cù, sới vật. Những người có công với làng trong năm được nhắc đến, những thanh niên mới lần đầu lên sới, vào đội cù được cổ vũ nhiệt tình.
Từ khi được ghi danh di sản, lễ hội có thêm sự quan tâm của chính quyền và báo chí, có thêm khách từ nơi khác đến. Người làng vừa vui, vừa lo giữ cho lễ hội vẫn là của làng: các đội vẫn là người làng, lễ vẫn theo nếp cũ, không biến thành sự kiện trình diễn cho khách xem.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn diễn ra khi nào?
Lễ hội diễn ra vào mồng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, ngày kết thúc Tết và mở đầu năm lao động mới. Ngày dương lịch thay đổi theo năm; ví dụ năm 2026 rơi vào ngày 23/2.
Làng Tượng Sơn hiện thuộc đơn vị nào?
Làng thuộc phường Quảng Long cũ của thị xã Ba Đồn. Từ 1/7/2025, Quảng Long cùng Ba Đồn, Quảng Phong và xã Quảng Hải hợp thành phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị.
Cướp cù là gì?
Cướp cù là trò chơi dân gian đầu xuân: hai đội tranh một quả cù và tìm cách đưa vào chiếc rổ tre treo trên đỉnh cây cao. Ở Tượng Sơn, trò chơi diễn ra trên bãi cát rộng giữa làng, đội thắng được coi là gặp may trong năm.
Lễ hội được công nhận di sản khi nào?
Ngày 27/6/2025, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quyết định ghi danh lễ hội vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Bằng ghi danh được đón nhận trong lễ hội ngày 23/2/2026.
Nguyễn Dụng là ai?
Nguyễn Dụng được làng Tượng Sơn tôn vinh là danh tướng, người con của làng có công trong các chiến thắng thời vua Quang Trung. Lăng mộ ông cùng đình làng được xếp hạng di tích quốc gia năm 2003. Tiểu sử chi tiết nên hỏi ban quản lý di tích.