Lễ hội đua thuyền trên sông Gianh là lễ hội truyền thống của các làng ven sông vùng Ba Đồn – Quảng Trạch, tổ chức vào dịp Quốc khánh 2/9 hằng năm. Năm 2025, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch ghi danh lễ hội vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, cùng đợt với lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn. Lễ hội mang ý nghĩa cầu mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu và thể hiện sức mạnh cộng đồng của cư dân sông nước.
Cần phân biệt lễ hội này với lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang ở vùng Lệ Thủy, cũng diễn ra dịp 2/9 và cũng là di sản quốc gia nhưng là một di sản riêng. Bài này giới thiệu nguồn gốc, cách tổ chức của lễ hội trên sông Gianh, những làng có đội đua và những điều người đến xem nên biết.
Vì sao người ven sông Gianh đua thuyền
Với các làng hai bờ sông Gianh, con thuyền là phương tiện sống còn: chở lúa, chở cá, qua sông đi chợ, chạy lũ. Mỗi mùa lũ cuối năm, nước dâng nhanh, làng nào có thanh niên chèo giỏi, có thuyền chắc thì người và của được cứu nhiều hơn. Đua thuyền vì vậy vừa là trò vui, vừa là cách rèn sức chèo, rèn tinh thần đồng đội cho thanh niên trước mùa thiên tai.
Các tư liệu giới thiệu lễ hội đều nhấn hai ý nghĩa: phần cầu mong mưa thuận gió hoà, trời yên biển lặng, mùa màng bội thu; và phần thể hiện tinh thần cộng đồng, chung sức phòng chống thiên tai. Đây là một điểm chung của nhiều lễ hội đua thuyền ở miền Trung, nơi đời sống gắn chặt với sông và biển, và nơi thiên nhiên khắc nghiệt buộc cộng đồng phải gắn kết.
Ở nhiều làng, thuyền đua và đội chèo còn gắn với các dòng họ, xóm ngõ: mỗi xóm góp người, góp tiền, nên thắng thua là chuyện của cả cộng đồng chứ không riêng đội chèo. Việc tổ chức vào dịp 2/9 cũng có lý do thực tế: đầu tháng Chín dương lịch thường là lúc vụ hè thu đã xong hoặc sắp xong, nước sông chưa vào mùa lũ lớn, thời tiết còn thuận để thi đấu trên sông. Lễ hội trở thành dịp vui chung của cả vùng trong ngày Tết Độc lập.
Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia năm 2025
Năm 2025, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định ghi danh "Lễ hội đua thuyền trên sông Gianh" vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Cùng đợt này còn có lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn (phường Ba Đồn) và lễ hội chùa Kim Phong – núi Thần Đinh. Theo báo chí, quyết định về lễ hội Tượng Sơn ký ngày 27/6/2025; tin ba lễ hội được công nhận được đưa ngay sau thời điểm Quảng Bình nhập vào Quảng Trị, nên nhiều bài báo gọi đó là "ba lễ hội của Quảng Trị".
Việc ghi danh không làm thay đổi bản chất lễ hội, nhưng tạo ra trách nhiệm bảo vệ: địa phương phải duy trì lễ hội đúng tinh thần cộng đồng, ghi chép tư liệu, truyền dạy kỹ năng đóng thuyền, chèo thuyền cho thế hệ trẻ. Danh hiệu cũng giúp lễ hội được biết đến rộng hơn, thu hút người xem từ nơi khác.
Với người địa phương, điều quan trọng nhất không phải là tấm bằng mà là việc mỗi năm các làng vẫn có đội, vẫn có thanh niên chịu bỏ công tập luyện hàng tuần trước ngày đua, vẫn có người già ngồi trên bờ kể chuyện những mùa đua năm xưa.
Những làng có đội đua và nơi tổ chức
Lễ hội không cố định ở một bến duy nhất. Theo báo chí, năm 2023 thị xã Ba Đồn tổ chức lần thứ ba lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Gianh tại bến cá thôn Phù Trịch (có nơi viết Phú Trịch), xã Quảng Lộc cũ, với mười bốn đội và hơn bốn trăm vận động viên; các đội chia bảng, mỗi bảng chọn hai đội vào chung kết. Trước đó và sau đó, nhiều xã, phường ven sông cũng tự tổ chức các cuộc đua riêng dịp 2/9.
Ở vùng Nam Ba Đồn, cuộc đua dịp 2/9 từng được tổ chức gần khu chợ Quảng Sơn với các đội đến từ những làng như Thọ Linh, Thọ Hạ, Tân Sơn, Diên Trường. Những cái tên ấy cho thấy đua thuyền là việc của từng làng, mỗi làng một đội, một màu áo, một niềm tự hào riêng.
Từ 1/7/2025, các làng ven sông thuộc các đơn vị mới như phường Ba Đồn, phường Bắc Gianh, xã Nam Ba Đồn, xã Nam Gianh. Địa điểm, quy mô và số đội của lễ hội mỗi năm do chính quyền và các làng bàn định, nên người muốn xem cần theo dõi thông báo của địa phương vào khoảng cuối tháng Tám.
Thuyền đua và đội chèo: những gì nhìn thấy trên sông
Thuyền đua. Thuyền đua là loại thuyền dài, hẹp, mũi và đuôi thon để rẽ nước nhanh. Mỗi làng có thể có thuyền riêng, được giữ gìn cẩn thận, sơn sửa trước mùa đua. Kích thước thuyền và số tay chèo được quy định trong điều lệ từng giải để các đội thi đấu công bằng.
Đội chèo. Mỗi đội gồm hàng chục tay chèo ngồi thành hai hàng, cùng người giữ lái ở đuôi và người điều nhịp. Theo số liệu năm 2023, trung bình mỗi đội khoảng ba mươi người. Thanh niên khoẻ trong làng được chọn và tập luyện nhiều tuần trước ngày đua.
Nhịp chèo. Sức mạnh của đội không nằm ở một tay chèo giỏi mà ở việc cả đội chèo đều nhịp. Người điều nhịp dùng tiếng hô, tiếng trống hoặc tiếng chiêng để giữ nhịp; lệch nhịp là thuyền chậm và dễ chệch hướng.
Áo đội. Mỗi đội mặc áo cùng màu để dễ nhận ra từ trên bờ. Màu áo thường là niềm tự hào của làng và được cổ động viên nhận ra từ xa.
Cự ly. Các vòng đua dài vài cây số, như năm 2023 vòng bảng là năm cây số, đòi hỏi sức bền chứ không chỉ sức bật. Đội nào phân phối sức tốt ở nửa sau thường thắng.
Phần lễ và không khí trên bờ
Như nhiều lễ hội đua thuyền khác, trước ngày đua các làng thường có phần lễ ở đình hoặc ở bến, cầu mong cuộc đua an toàn và một năm làm ăn yên ổn; thuyền được hạ thuỷ, đội chèo ra mắt. Nghi thức cụ thể mỗi làng mỗi khác và không phải năm nào cũng giống nhau, nên trang này không mô tả chi tiết.
Ngày đua, hai bờ sông đông người từ sáng sớm. Người làng mang trống, mang cờ cổ vũ đội mình; người lớn tuổi chọn chỗ có bóng mát, trẻ con chạy dọc bờ theo thuyền. Khi các thuyền về gần đích, tiếng hò reo, tiếng trống dồn dập át cả tiếng nước.
Sau cuộc đua, đội thắng được trao giải, nhưng không khí chung là niềm vui của cả cộng đồng. Đội thua thường hẹn năm sau; các làng ăn uống, giao lưu, kể lại những pha vượt lên ở khúc cuối. Lễ hội vì vậy là dịp gắn kết các làng ven sông, những làng mà ngày thường mỗi nơi một việc. Nhiều người lớn tuổi vẫn nhớ chính xác năm nào làng mình về nhất, năm nào thua sát nút, và kể lại cho con cháu như kể chuyện nhà.
Đi xem đua thuyền trên sông Gianh: lưu ý thực tế
Nếu bạn có dịp ở vùng Ba Đồn vào đầu tháng Chín, đây là vài điều nên chuẩn bị:
- Theo dõi thông báo của địa phương về địa điểm và giờ đua; mỗi năm có thể khác.
- Đến sớm để chọn chỗ đứng, ưu tiên đoạn gần đích hoặc khúc quanh, nơi các thuyền tranh nhau quyết liệt nhất.
- Mang mũ, nước uống; đầu tháng Chín ở vùng này vẫn còn nắng nóng, bờ sông ít bóng cây.
- Không đứng sát mép nước ở chỗ bờ dốc hoặc đất lở; trông chừng trẻ nhỏ khi đám đông chen về phía đích.
- Không đi thuyền nhỏ ra giữa sông để xem gần; khu vực đua có quy định an toàn riêng.
- Gửi xe ở chỗ được hướng dẫn, tránh đỗ xe chắn lối đi của người dân.
Nếu thời tiết xấu, mưa bão sớm, cuộc đua có thể bị hoãn hoặc rút gọn. An toàn của người đua và người xem luôn được đặt trước.
Đua thuyền sông Gianh và đua thuyền Kiến Giang: đừng nhầm
Quảng Bình cũ có ít nhất hai lễ hội đua thuyền lớn diễn ra dịp 2/9, đều đã thành di sản quốc gia. Lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang diễn ra ở vùng Lệ Thủy, phía nam tỉnh cũ, nổi tiếng từ lâu và quy mô rất lớn. Lễ hội đua thuyền trên sông Gianh thuộc vùng Ba Đồn – Quảng Trạch ở phía bắc. Hai lễ hội cách nhau hơn trăm cây số, mỗi bên một truyền thống, một cách tổ chức.
Nhiều bài báo đưa tin chung về "những dòng sông dậy sóng dịp Quốc khánh", khiến người đọc dễ lẫn hình ảnh hai nơi. Khi tìm hiểu hoặc chia sẻ ảnh, nên ghi rõ đúng sông, đúng địa phương. Với người vùng Bố Chính, lễ hội trên sông Gianh là của mình, gắn với những làng mình biết tên.
Ngoài ra, sông Nhật Lệ ở vùng Đồng Hới cũng có lễ hội đua thuyền riêng. Ba dòng sông, ba lễ hội, cho thấy truyền thống đua thuyền phổ biến khắp Quảng Bình cũ, nhưng mỗi vùng giữ một sắc thái riêng. Khi tỉnh cũ đã nhập vào Quảng Trị, việc gọi đúng tên sông, tên vùng càng cần thiết để không lẫn.
Những tuần tập trước ngày đua
Một cuộc đua chỉ kéo dài ít phút, nhưng phía sau là nhiều tuần chuẩn bị. Khi lịch lễ hội được thông báo, các làng chọn người, sửa thuyền và bắt đầu tập. Thanh niên đi làm ban ngày thường tập vào chiều muộn, khi nắng đã dịu và nước sông êm. Người lớn tuổi, từng chèo đua thời trẻ, đứng trên bờ hoặc ngồi đuôi thuyền chỉ cách giữ nhịp, cách ra chèo, cách thở.
Việc tập luyện không chỉ để thắng. Đó là dịp thanh niên trong làng, nhiều người làm ở các nơi khác nhau, gặp lại nhau mỗi chiều, cùng làm một việc chung. Trong những buổi tập ấy, người trẻ học được cách nghe người điều nhịp, cách hy sinh sức riêng cho nhịp chung, những điều cũng cần khi làng phải chống lũ.
Thuyền đua cũng được chăm sóc kỹ: kiểm tra thân, trét lại chỗ thấm, sơn mới, chuẩn bị mái chèo. Ở nhiều làng, việc giữ thuyền giữa các mùa đua là trách nhiệm của một nhóm người được làng tin cậy, và chiếc thuyền được coi là tài sản chung của cả làng.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội đua thuyền trên sông Gianh diễn ra khi nào?
Lễ hội diễn ra vào dịp Quốc khánh 2/9 hằng năm. Địa điểm, giờ đua và số đội tham gia có thể thay đổi theo từng năm, nên theo dõi thông báo của chính quyền địa phương khoảng cuối tháng Tám.
Lễ hội được công nhận di sản quốc gia năm nào?
Năm 2025, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch ghi danh lễ hội đua thuyền trên sông Gianh vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, cùng đợt với lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn và lễ hội chùa Kim Phong – núi Thần Đinh.
Đua thuyền sông Gianh khác đua thuyền Kiến Giang thế nào?
Đua thuyền trên sông Kiến Giang thuộc vùng Lệ Thủy ở phía nam Quảng Bình cũ, còn đua thuyền trên sông Gianh thuộc vùng Ba Đồn – Quảng Trạch ở phía bắc. Cả hai diễn ra dịp 2/9 và đều là di sản quốc gia nhưng là hai lễ hội riêng.
Những làng nào có đội đua?
Mỗi năm số đội khác nhau. Báo chí từng ghi năm 2023 có mười bốn đội tranh tài ở bến cá Phù Trịch; ở vùng Nam Ba Đồn có các đội từ những làng như Thọ Linh, Thọ Hạ, Tân Sơn, Diên Trường. Danh sách cụ thể do ban tổ chức công bố từng năm.
Người ngoài có được tham gia chèo không?
Đội đua là đội của làng, thành viên là thanh niên trong làng được chọn và tập luyện từ trước. Người ngoài thường chỉ tham gia cổ vũ. Nếu muốn tìm hiểu kỹ, có thể đến xem các buổi tập trước lễ hội và xin phép trò chuyện với đội.