Lễ hội Cầu ngư làng Cảnh Dương là lễ hội lớn nhất của làng biển Cảnh Dương, nay thuộc xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị, diễn ra vào rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm. Phần lễ gồm rước từ đình thờ Tổ ra Linh Ngư miếu, nơi làng giữ xương cá voi, đọc văn tế cầu biển lặng, được mùa; phần hội có múa bông chèo cạn, các trò vui và lễ ra quân đánh bắt đầu năm. Lễ hội Cầu ngư của Quảng Bình, trong đó có Cảnh Dương, đã được công nhận di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Lễ hội được báo chí mô tả là lễ cầu ngư có quy mô lớn nhất nhì miền Trung. Bài này giải thích ngày tổ chức và chuyện đổi ngày, trình tự phần lễ và phần hội, ý nghĩa của tục thờ cá Ông ở làng biển, và những điều người đến dự nên lưu ý.
Rằm tháng Giêng hay rằm tháng Mười một
Ngày nay lễ Cầu ngư Cảnh Dương diễn ra vào rằm tháng Giêng. Theo lời cán bộ địa phương được báo chí ghi lại, lễ được chuyển sang rằm tháng Giêng từ sau năm 2006; trước đó, làng làm lễ vào rằm tháng Mười một âm lịch, gần với ngày Đông chí, ngày làng lấy làm ngày khai hội từ khi lập làng năm 1643.
Việc dời ngày có lý do thực tế: rằm tháng Giêng là thời điểm sau Tết, khi các tàu chuẩn bị ra khơi chuyến đầu năm, con em đi làm ăn xa còn ở nhà, thời tiết bắt đầu dịu. Gộp lễ cầu ngư với lễ ra quân đánh bắt giúp làng tổ chức một lần thật lớn thay vì hai lần nhỏ.
Như vậy, nếu đọc tài liệu cũ thấy ghi lễ cầu ngư Cảnh Dương vào tháng Mười một, đó không phải sai, mà là ngày lễ của một thời kỳ trước. Với người muốn đến dự hôm nay, mốc cần nhớ là rằm tháng Giêng âm lịch. Ngày Đông chí vẫn được nhiều người lớn tuổi trong làng nhắc đến như ngày gốc của làng, gắn với buổi khai hội đầu tiên gần bốn thế kỷ trước.
Trình tự phần lễ
Theo các bài tường thuật lễ hội, phần lễ ở Cảnh Dương diễn ra theo các bước chính sau. Chi tiết có thể khác đôi chút giữa các năm:
- Tập trung ở đình thờ Tổ: đình là nơi ghi nhớ các vị khai canh lập làng; các dòng họ, các đội tàu tập trung từ sáng sớm.
- Rước: đoàn rước với kiệu, cờ, trống, chiêng đi từ đình thờ Tổ ra Linh Ngư miếu ven biển; người làng mặc áo truyền thống đi theo.
- Dâng hương tại Linh Ngư miếu: các bô lão, đại diện dòng họ làm lễ dâng hương trước nơi giữ xương cá Ông, cá Bà.
- Đọc văn tế: văn tế cảm tạ cá voi đã che chở ngư dân và cầu mong biển lặng, mùa cá bội thu. Đây được coi là nghi thức quan trọng nhất của lễ.
- Ra quân đánh bắt: sau phần lễ, các tàu ra khơi chuyến đầu năm, thường có nghi thức trao cờ, trao quà cho chủ tàu.
Ngoài phần lễ chung của làng, nhiều gia đình có tàu còn làm lễ riêng trên tàu trước khi ra khơi. Đây là việc riêng của từng nhà, người ngoài không nên tự ý lên tàu xem.
Tục thờ cá Ông ở làng biển: hiểu như một nét văn hoá
Linh Ngư miếu ở Cảnh Dương giữ hai bộ xương cá voi lớn mà người làng gọi là cá Ông và cá Bà. Theo truyền thống làng, mỗi khi có cá voi chết dạt vào bờ, ngư dân làm lễ chôn cất trang trọng như với người thân, sau một thời gian cải táng và đưa xương về miếu. Làng còn có khu mộ cá voi với nhiều ngôi mộ ghi tên cá và ngày cá dạt vào.
Tục thờ cá Ông có ở nhiều làng biển từ miền Trung vào Nam. Cốt lõi của nó là lòng biết ơn: ngư dân tin cá voi thường bơi kèm, che chắn thuyền gặp nạn giữa sóng gió, nên coi cá voi như ân nhân của người đi biển. Nhìn từ góc văn hoá, đây là cách cộng đồng làng biển biểu đạt quan hệ gắn bó, phụ thuộc và tôn trọng với biển cả.
Các nguồn ghi năm cá Ông, cá Bà được đưa về miếu khác nhau, nên trang này không nêu con số. Người muốn tìm hiểu có thể hỏi người trông coi miếu, những người thường thuộc lòng các câu chuyện của làng.
Phần hội: múa bông chèo cạn và trò vui làng biển
Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội. Một tiết mục được nhắc nhiều là múa bông chèo cạn: những người biểu diễn mô phỏng động tác chèo thuyền trên cạn, kết hợp múa và hát các làn điệu dân gian của ngư dân. Đây là hình thức diễn xướng phổ biến trong lễ cầu ngư nhiều nơi miền Trung, ở Cảnh Dương mang lời ca riêng của làng.
Phần hội còn có các trò chơi dân gian, giao lưu văn nghệ giữa các xóm, các đội tàu. Năm nào đông, bãi biển trước làng thành nơi hội tụ của hàng nghìn người, cả người làng, con em đi xa về và khách nơi khác đến xem.
Lối hát ru và hò biển của Cảnh Dương, một di sản riêng đã được công nhận, thường cũng được trình diễn trong dịp này. Trang này có bài riêng về hát ru Cảnh Dương.
Lễ cầu ngư trong đời sống làng biển hôm nay
Làng Cảnh Dương ngày nay có hàng trăm tàu cá, trong đó nhiều tàu đánh bắt xa bờ. Nghề biển hiện đại có máy dò cá, thiết bị liên lạc, bảo hiểm, nhưng biển vẫn đầy rủi ro. Lễ cầu ngư vì vậy vẫn giữ nguyên ý nghĩa với người đi biển: một dịp để cả làng cùng mong một năm bình an.
Lễ hội cũng là dịp làng đoàn kết lại. Các dòng họ cùng đóng góp, các đội tàu cùng ra quân, người đi làm ăn xa trở về. Chính quyền địa phương và lực lượng biên phòng thường tham gia, trao cờ cho ngư dân, nhắc nhở an toàn trên biển.
Một thay đổi đáng chú ý là lễ hội ngày càng đông khách ngoài làng, khiến công tác tổ chức phải tính đến giao thông, an ninh, vệ sinh. Người làng mong khách đến dự với tinh thần tôn trọng, hiểu rằng đây trước hết là lễ của làng, sau mới là điểm tham quan.
Đến dự lễ Cầu ngư: những điều nên và không nên
Để vừa xem được lễ hội, vừa không làm phiền người làng, vài lưu ý sau sẽ hữu ích:
- Nên đến sớm, từ khi trời còn mờ sáng, để kịp xem đoàn rước từ đình thờ Tổ.
- Ăn mặc lịch sự, kín đáo khi vào khu vực đình và Linh Ngư miếu.
- Không chen vào đoàn rước, không đi cắt ngang trước kiệu.
- Không chạm vào xương cá voi và hiện vật trong miếu; hỏi trước khi chụp ảnh bên trong.
- Không leo lên tàu cá khi chưa được chủ tàu cho phép.
- Giữ vệ sinh bãi biển, mang rác về nơi có thùng.
Rằm tháng Giêng thường còn lạnh và có gió từ biển; mang áo ấm và chuẩn bị đi bộ một quãng vì đường vào làng rất đông.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, hẹn trước một điểm gặp dễ nhận ra phòng khi lạc nhau trong đám đông. Sau phần lễ, khi các tàu ra khơi, nên đứng trên bãi cao để xem, không xuống sát mép nước nơi tàu đang quay đầu.
Lễ cầu ngư Cảnh Dương giữa các làng biển miền Trung
Lễ cầu ngư là lễ hội chung của cư dân ven biển miền Trung, mỗi nơi có tên gọi và cách tổ chức riêng. Một số lễ cầu ngư ở Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Bình Định, Hà Tĩnh cũng đã được công nhận di sản quốc gia. Điều làm Cảnh Dương khác biệt là quy mô của một làng biển rất đông dân, việc làng giữ được văn bản lập làng từ thế kỷ XVII, và việc lễ gắn với cả truyền thống học hành lẫn quá khứ làng chiến đấu.
So sánh với các lễ cầu ngư nơi khác cũng giúp hiểu rằng nhiều nghi thức ở Cảnh Dương thuộc về một mạch văn hoá chung: rước kiệu, văn tế, tục thờ cá Ông, hát bả trạo hay múa chèo cạn. Mỗi làng thêm vào đó lời ca, câu chuyện và nhân vật của riêng mình.
Người đã từng dự lễ cầu ngư ở nơi khác khi đến Cảnh Dương sẽ thấy vừa quen vừa lạ: quen ở khung nghi lễ, lạ ở giọng nói, lời ca và khung cảnh dưới chân Hoành Sơn, nơi núi gần như chạm biển.
Văn tế và lời cầu: làng biển mong điều gì
Văn tế trong lễ cầu ngư là bài văn được soạn theo lối văn cổ, đọc chậm rãi trước Linh Ngư miếu. Theo báo chí mô tả, nội dung bài văn cảm tạ cá voi đã che chở ngư dân và cầu mong trời yên biển lặng, mùa cá bội thu. Bài văn thường do các bô lão, người am hiểu chữ nghĩa trong làng giữ và đọc.
Nhìn vào lời cầu, có thể thấy những điều làng biển quan tâm nhất: người đi biển trở về an toàn, tàu thuyền không gặp nạn, mùa cá đủ để sống, làng xóm yên ổn. Đó là những mong ước rất thực tế của một cộng đồng mà sinh kế phụ thuộc gần như hoàn toàn vào biển.
Trong những năm gần đây, nhiều làng biển còn lồng vào lễ cầu ngư những lời nhắc về an toàn hàng hải, về khai thác đúng quy định, về bảo vệ nguồn lợi. Phần lễ truyền thống và phần nhắc nhở hiện đại đi cạnh nhau, phản ánh đúng đời sống làng biển hôm nay.
Làng chuẩn bị cho ngày lễ
Lễ cầu ngư là việc của cả làng, nên phần chuẩn bị bắt đầu từ trước Tết. Các dòng họ, các đội tàu bàn việc đóng góp, phân công người lo lễ vật, người lo kiệu, người lo trống chiêng, người lo đội múa hát. Những người đi biển xa thường sắp xếp chuyến đi để kịp về làng dự lễ.
Đình thờ Tổ và Linh Ngư miếu được dọn dẹp, sửa sang; đường làng được quét dọn, treo cờ. Các tàu trong làng được trang trí, chuẩn bị cho lễ ra quân. Đội múa bông chèo cạn, đội hát tập lại các làn điệu trong những buổi tối trước ngày lễ.
Những ngày này, các nhà có tàu cũng tranh thủ kiểm tra máy móc, ngư cụ, mua sắm lương thực, đá lạnh cho chuyến đi đầu năm. Ngày lễ, người làng mặc quần áo đẹp nhất, các bô lão mặc áo dài truyền thống. Không khí chuẩn bị ấy, nếu có dịp đến làng vài ngày trước rằm tháng Giêng, cũng thú vị không kém chính ngày lễ, vì thấy được cách một cộng đồng tự tổ chức việc chung.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Cầu ngư Cảnh Dương diễn ra ngày nào?
Lễ diễn ra vào rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm. Trước khoảng năm 2006, làng làm lễ vào rằm tháng Mười một, gần ngày Đông chí, ngày khai hội truyền thống từ khi lập làng.
Linh Ngư miếu là gì?
Linh Ngư miếu là nơi làng Cảnh Dương giữ hai bộ xương cá voi lớn, gọi là cá Ông và cá Bà, theo tục thờ cá Ông của làng biển. Phần dâng hương và đọc văn tế của lễ cầu ngư diễn ra tại đây.
Lễ cầu ngư Cảnh Dương có phải di sản quốc gia không?
Có. Báo chí cho biết lễ hội Cầu ngư của Quảng Bình, gắn với làng biển Cảnh Dương, đã được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Hát ru Cảnh Dương cũng là một di sản riêng được công nhận năm 2023.
Múa bông chèo cạn là gì?
Đây là hình thức diễn xướng trong lễ cầu ngư, người biểu diễn mô phỏng động tác chèo thuyền trên cạn, kết hợp múa và hát các làn điệu của ngư dân, thể hiện cuộc sống lao động trên biển và mong ước được mùa.
Đến dự lễ cần chuẩn bị gì?
Nên đến sớm, mặc trang phục kín đáo, mang áo ấm vì rằm tháng Giêng còn lạnh và gió biển mạnh, chuẩn bị đi bộ vì đường vào làng đông. Tôn trọng đoàn rước và không chạm vào hiện vật trong miếu.