Hội vật đầu xuân ở Ba Đồn là hoạt động thể thao dân gian lâu đời nhất của khu trung tâm vùng Bố Chính, gắn với sới vật làng Tượng Sơn (phường Quảng Long cũ), nơi có truyền thống vật hàng trăm năm. Ngoài vật trong lễ Khai hạ mồng 7 tháng Giêng của làng, thị xã Ba Đồn cũ còn tổ chức hội vật truyền thống với đô vật từ nhiều phường, xã, thi đấu theo hạng cân; năm 2019 là lần thứ hai mươi.
Bài này giải thích nguồn gốc của hội vật ở Ba Đồn, cách tổ chức hiện nay, luật vật dân gian cơ bản để người xem hiểu trận đấu, và những giá trị mà người làng gửi gắm qua sới vật mỗi mùa xuân.
Từ sới vật làng đến hội vật của cả vùng
Vật là môn võ dân gian phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Ở vùng Ba Đồn, làng Tượng Sơn được biết đến là nơi có truyền thống vật lâu đời nhất: sới vật của làng là nơi các thế hệ thanh niên thử sức mỗi dịp đầu xuân, và vật là một phần của lễ hội Khai hạ, nay đã thành di sản quốc gia.
Từ truyền thống ấy, chính quyền thị xã Ba Đồn cũ tổ chức hội vật truyền thống với quy mô lớn hơn, mời đô vật từ nhiều phường, xã tham gia. Theo báo chí, năm 2019 là lần thứ hai mươi và năm 2024 là lần thứ hai mươi hai, cho thấy hội vật đã được duy trì đều đặn trong nhiều năm.
Ngày tổ chức hội vật của thị xã được báo chí ghi khác nhau giữa các năm: có năm ghi mồng 10 tháng Giêng, có năm gắn với ngày mồng 7 của làng Tượng Sơn. Sau khi thị xã không còn từ 7/2025, việc tổ chức thuộc về chính quyền phường, xã mới. Người muốn xem nên hỏi lịch cụ thể của năm đó.
Đô vật đến từ đâu, thi đấu thế nào
Theo bài tường thuật hội vật năm 2019, có năm mươi đô vật thuộc bảy đội đến từ các phường Quảng Long, Quảng Thuận, Quảng Phúc, Quảng Thọ và các xã Quảng Lộc, Quảng Hòa, thi đấu ở tám hạng cân, từ dưới bốn mươi cân đến trên bảy mươi lăm cân. Cách chia hạng cân giúp các đô vật trẻ, nhẹ cân cũng có cơ hội tranh tài công bằng.
Phần lớn đô vật là thanh niên trong làng, ngày thường làm nông, đi biển, buôn bán, làm thợ; vài tuần trước hội mới tập trung tập luyện. Một số người là đô vật lâu năm, nhiều năm liền lên sới, trở thành người hướng dẫn cho lớp trẻ. Ở một số làng, việc có người đoạt giải ở hội vật là niềm tự hào chung của cả làng.
Hội vật được ban tổ chức giới thiệu là dịp thể hiện tinh thần thượng võ, đoàn kết và rèn luyện sức khoẻ phục vụ lao động sản xuất. Ý nghĩa ấy nghe quen, nhưng với người làng là thật: sức khoẻ để chèo thuyền, kéo lưới, gánh lúa, chống lũ.
Luật vật dân gian: hiểu để xem
Thắng bằng cách làm đối thủ ngã ngửa. Trong vật dân gian, cách thắng phổ biến nhất là quật đối thủ ngã, lưng chạm đất. Mỗi hội có quy định riêng về thế nào là ngã hợp lệ; trọng tài quyết định.
Đai vật. Đô vật đeo đai màu, thường là đai xanh và đai đỏ để phân biệt hai bên. Đai còn là chỗ để nắm, kéo khi giằng co.
Thế vật. Có nhiều thế như bốc, gồng, móc chân, bò vào đánh chân; đô vật giỏi biết đổi thế liên tục, dùng sức đối thủ để quật lại.
Hiệp đấu và thời gian. Trận đấu chia hiệp có thời gian giới hạn; nếu hết giờ chưa ai ngã, trọng tài có thể xử thắng theo điểm hoặc theo quy định của hội.
Lễ trước khi vật. Trước trận, hai đô vật thường chào nhau, chào khán giả, có nơi có động tác múa chào sới. Đây là nét lễ nghĩa của vật truyền thống.
Sới vật: không gian và âm thanh
Sới vật thường là một khoảng đất hoặc cát hình tròn, khán giả đứng, ngồi vây quanh. Ở Tượng Sơn, sới vật nằm trong không gian lễ hội của làng, gần đình và sân cù. Mặt sới được dọn phẳng, rải cát để đô vật ngã không bị thương.
Âm thanh của sới vật là tiếng trống. Ba hồi trống dài báo hiệu khai cuộc; trong trận đấu, tiếng trống dồn dập theo nhịp giằng co, tiếng hò reo của khán giả lên xuống theo từng thế vật. Khi một đô vật quật ngã được đối thủ, cả sới vỡ oà.
Người lớn tuổi đứng xem thường bình luận từng thế, nhắc những đô vật nổi tiếng năm xưa. Trẻ con chen lên hàng đầu, nhiều đứa về nhà lại bắt chước vật nhau trên bãi cát. Đó là cách truyền thống được truyền lại một cách tự nhiên nhất.
Giữa các trận, ban tổ chức thường giới thiệu đô vật, quê quán, hạng cân, để người xem biết ai đang đại diện cho làng nào. Những lúc ấy, tiếng reo của từng nhóm cổ động viên cho thấy rõ sợi dây giữa đô vật và làng của họ. Một đô vật thắng không chỉ được khen ở sới mà còn được nhắc đến trong làng suốt cả năm, cho đến mùa hội sau.
Vật và an toàn: điều ban tổ chức và người xem cần chú ý
Vật là môn đối kháng, va chạm mạnh, có thể gây chấn thương vai, gối, cổ nếu ngã sai tư thế. Hội vật được tổ chức bài bản thường có trọng tài kinh nghiệm, có kiểm tra sức khoẻ đô vật, chia hạng cân rõ ràng và có người sơ cứu túc trực.
Đô vật trẻ cần được tập luyện đúng kỹ thuật ngã, khởi động kỹ trước khi lên sới, và không nên cố đấu khi đang đau. Người hướng dẫn cần nhắc rằng thắng thua trong hội đầu xuân chỉ là dịp vui, không đáng để đánh đổi chấn thương lâu dài.
Người xem cũng cần giữ khoảng cách với mép sới, vì đô vật có thể ngã văng ra ngoài. Không ném đồ vào sới, không lao vào khi có tranh cãi; mọi phân xử thuộc về trọng tài. Cha mẹ có con lần đầu lên sới nên trao đổi trước với người hướng dẫn về sức khoẻ của con.
Giữ sới vật trong đời sống hôm nay
Nhiều làng vật nổi tiếng ở miền Bắc đã mai một vì thanh niên đi làm ăn xa, ít người theo tập. Ở Ba Đồn, hội vật vẫn được duy trì nhờ có lễ hội làng làm gốc, có chính quyền hỗ trợ tổ chức và có những đô vật lâu năm sẵn lòng dạy lớp sau.
Việc lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn được ghi danh di sản quốc gia năm 2025 có thể giúp sới vật được quan tâm hơn: có kinh phí tổ chức, có tư liệu ghi lại các thế vật, có lớp tập cho thiếu niên. Nhưng điều quyết định vẫn là việc thanh niên trong làng còn muốn lên sới mỗi mùa xuân.
Với người đi xa, về quê dịp Tết và đứng xem hội vật là một trong những cách gắn lại với làng: thấy bạn cũ, em út lên sới, nghe tiếng trống quen thuộc, nhớ những mùa xuân xưa.
Đi xem hội vật đầu xuân: chuẩn bị gì
Hội vật diễn ra ngoài trời vào tháng Giêng, khi thời tiết còn lạnh. Một vài chuẩn bị đơn giản:
- Hỏi lịch cụ thể của năm đó ở chính quyền phường hoặc người dân địa phương.
- Mặc ấm, mang áo mưa mỏng; tháng Giêng ở vùng này hay có mưa phùn, gió lạnh.
- Đến sớm để có chỗ đứng gần sới, nhưng không đứng sát mép sới.
- Trông giữ trẻ nhỏ và đồ đạc trong đám đông.
- Nếu muốn chụp ảnh đô vật, chụp từ ngoài sới, không dùng đèn flash chiếu thẳng vào mắt.
Hội vật thường kéo dài nhiều giờ với nhiều trận; bạn có thể xem vài hạng cân rồi đi dạo quanh làng, ghé đình, xem sân cù.
Trận chung kết các hạng cân thường hấp dẫn nhất và đông người nhất; nếu chỉ có ít thời gian, hãy hỏi ban tổ chức giờ đấu chung kết để đến đúng lúc.
Vật trong đời sống làng ven sông
Ở những làng sống bằng nghề nông, nghề sông nước như vùng Ba Đồn, sức khoẻ là vốn quý nhất. Kéo lưới, chèo thuyền, gánh lúa, đắp bờ đều cần sức vóc và sự dẻo dai. Vật là cách thanh niên thử sức nhau, cũng là cách người làng nhận ra ai là người khoẻ, nhanh nhẹn, có thể trông cậy khi làng cần.
Trước kia, các đô vật giỏi được làng quý trọng, được mời vật ở các hội làng lân cận, mang tiếng về cho làng. Những câu chuyện về các đô vật nổi tiếng một thời vẫn được người già kể lại trong những ngày hội, dù tên tuổi họ ít khi được ghi chép.
Ở một số làng, việc tuyển đô vật cho hội đầu xuân còn do các tổ dân phố, các xóm tự đứng ra, chọn người, lo tiền ăn tập, như một việc chung của cộng đồng. Ngày nay, sức lao động chân tay không còn quan trọng như xưa, nhưng vật vẫn giữ giá trị của nó như một môn rèn luyện thể chất, rèn tính kỷ luật và tinh thần thượng võ. Một số trường học, câu lạc bộ thể thao ở các địa phương có truyền thống vật đã mở lớp cho thiếu niên, giúp nối dài truyền thống.
Hội vật trong những ngày Tết ở Ba Đồn
Những ngày đầu năm ở Ba Đồn có nhịp riêng: Tết với chợ Tết, thăm họ hàng; mồng 7 với lễ Khai hạ ở Tượng Sơn; sau đó là hội vật của vùng, rồi rằm tháng Giêng với lễ cầu ngư ở Cảnh Dương. Hội vật vì vậy là một mắt xích trong chuỗi lễ hội đầu xuân, nối không khí Tết sang mùa làm ăn.
Người đi xa về quê ăn Tết thường cố ở lại xem hội vật trước khi lên đường. Với họ, tiếng trống sới vật là âm thanh của quê nhà, gắn với những mùa xuân thời trẻ. Nhiều người kể rằng hồi nhỏ, sau mỗi hội vật, đám trẻ trong xóm lại rủ nhau ra bãi cát vật nhau cả tuần.
Với khách đến vùng Bố Chính dịp đầu năm, kết hợp xem lễ Khai hạ, hội vật và lễ cầu ngư là cách hiểu được đời sống văn hoá của cả vùng trong một chuyến đi, từ làng ven sông đến làng biển. Lịch cụ thể từng năm nên hỏi trước, vì ngày tổ chức hội vật không cố định như ngày lễ của làng, và có năm hội có thể bị hoãn vì thời tiết hay vì lý do tổ chức.
Câu hỏi thường gặp
Hội vật đầu xuân ở Ba Đồn diễn ra ngày nào?
Báo chí ghi khác nhau giữa các năm: có năm hội vật của thị xã tổ chức mồng 10 tháng Giêng, còn vật trong lễ Khai hạ làng Tượng Sơn diễn ra mồng 7 tháng Giêng. Nên hỏi lịch cụ thể của năm đó trước khi đi.
Ai được tham gia hội vật?
Đô vật là người các phường, xã trong vùng, đăng ký theo đội và theo hạng cân. Năm 2019 có năm mươi đô vật thuộc bảy đội, thi đấu ở tám hạng cân từ dưới bốn mươi đến trên bảy mươi lăm cân.
Thắng trong vật dân gian như thế nào?
Cách thắng phổ biến là quật đối thủ ngã, lưng chạm đất. Mỗi hội có quy định riêng về hiệp đấu, thời gian và cách tính điểm khi hết giờ; trọng tài là người quyết định.
Vì sao sới vật rải cát?
Cát làm mặt sới mềm, giúp đô vật giảm chấn thương khi ngã. Ở vùng ven sông Gianh nhiều bãi cát, sới vật và sân cướp cù thường đặt ngay trên bãi cát của làng.
Trẻ em có nên tập vật không?
Trẻ em có thể tập vật dưới sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm, bắt đầu từ kỹ thuật ngã an toàn và khởi động kỹ. Không nên cho trẻ đấu với người lớn hơn nhiều về cân nặng. Có vấn đề sức khoẻ thì hỏi bác sĩ trước khi tập.