"Bát danh hương" là cách người Quảng Bình gọi tám làng có truyền thống học hành, khoa bảng nổi tiếng nhất của tỉnh xưa, thường nhớ bằng tám chữ "Sơn, Hà, Cảnh, Thổ, Văn, Võ, Cổ, Kim": Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa, Văn La, Võ Xá, Cổ Hiền, Kim Nại. Ba trong tám làng nằm ở vùng Bố Chính, cụ thể là khu Ba Đồn – Quảng Trạch: La Hà, Cảnh Dương và Thổ Ngọa.
Danh hiệu này không do triều đình ban mà do dân gian truyền tụng, dựa trên số người đỗ đạt, nếp học và tiếng tăm của làng qua nhiều đời. Bài viết giới thiệu ba làng thuộc vùng Bố Chính, lý giải vì sao những làng nghèo đất lại giàu chữ, và chỉ ra những chỗ các tài liệu còn chép khác nhau để bạn đọc không hiểu lầm.
Tám làng trong bát danh hương và vị trí ba làng vùng Bố Chính
Bảng dưới liệt kê tám làng theo thứ tự tám chữ quen thuộc. Chỉ ba làng thuộc vùng Ba Đồn – Quảng Trạch được ghi rõ đơn vị mới; năm làng còn lại nằm ở các huyện khác của Quảng Bình cũ và không thuộc phạm vi trang này:
| Chữ | Làng | Đơn vị cũ | Đơn vị từ 1/7/2025 |
|---|---|---|---|
| Sơn | Lệ Sơn | ngoài vùng Ba Đồn – Quảng Trạch | — |
| Hà | La Hà | xã Quảng Văn, thị xã Ba Đồn | xã Nam Gianh, Quảng Trị |
| Cảnh | Cảnh Dương | xã Cảnh Dương, huyện Quảng Trạch | xã Hòa Trạch, Quảng Trị |
| Thổ | Thổ Ngọa | phường Quảng Thuận, thị xã Ba Đồn | phường Bắc Gianh, Quảng Trị |
| Văn | Văn La | ngoài vùng | — |
| Võ | Võ Xá | ngoài vùng | — |
| Cổ | Cổ Hiền | ngoài vùng | — |
| Kim | Kim Nại | ngoài vùng | — |
Thứ tự tám chữ là thứ tự đọc cho thuận miệng, không phải xếp hạng làng nào hơn làng nào. Người làng nào cũng muốn làng mình đứng đầu, và các bài viết địa phương đôi khi đổi chỗ vài chữ; điều đó không làm thay đổi danh sách.
Vị trí của năm làng ngoài vùng được bài này để trống thay vì ghi đại khái, vì tên đơn vị của chúng sau sáp nhập cần được tra riêng. Ba làng thuộc vùng Bố Chính thì đối chiếu được rõ với bảng xã cũ – mới của tỉnh Quảng Trị.
La Hà: làng bên sông với thế đất "tam bút chầu nghiên"
La Hà nằm ở xã Quảng Văn cũ, phía nam sông Gianh, nay thuộc xã Nam Gianh. Người làng vẫn kể về thế đất "tam bút chầu nghiên": ba cồn nổi như ba ngọn bút hướng về làng, được coi là điềm cho chuyện học hành. Đây là cách các làng xưa tự giải thích truyền thống của mình bằng hình ảnh, không nên đọc như một lý thuyết có kiểm chứng; điều đáng chú ý là nó cho thấy chữ nghĩa được đặt ở vị trí trung tâm của niềm tự hào làng.
Đình làng La Hà được công nhận di tích cấp tỉnh từ năm 2003. Qua chiến tranh, nhiều hạng mục của đình xưa hư hỏng không phục hồi được; năm 2016 người làng và con em ở xa góp công góp của dựng lại. Trong kháng chiến chống Pháp, tên La Hà còn gắn với trận Phù Trịch – La Hà năm 1950, một chiến công của vùng hạ lưu sông Gianh.
Ngoài chữ nghĩa, La Hà còn có nghề nón lá. Một nghiên cứu của Trường Đại học Duy Tân đã mô tả quy trình làm nón của làng nghề truyền thống thôn La Hà, từ xử lý lá đến làm vành và chằm nón. Học và nghề đi cùng nhau: tiền từ nón giúp nhiều gia đình nuôi con ăn học.
Thổ Ngọa: làng nón nuôi con đi học
Thổ Ngọa thuộc phường Quảng Thuận cũ của thị xã Ba Đồn, ở bờ bắc sông Gianh, nay nằm trong phường Bắc Gianh. Tạp chí Công Thương từng giới thiệu Thổ Ngọa là làng có lịch sử hình thành trên năm trăm năm, nổi tiếng vì nhiều người đỗ đạt dưới các triều phong kiến, và vì nghề đan nón đã giúp các gia đình nuôi con em ăn học.
Hình ảnh quen thuộc của Thổ Ngọa xưa là những người phụ nữ ngồi chằm nón, vừa làm vừa hò đối đáp. Các công đoạn làm nón kéo dài và cần nhiều người, nên trở thành dịp sinh hoạt chung. Đồng tiền từ chiếc nón ít ỏi, nhưng đều đặn, đủ để gia đình trả tiền thầy, mua giấy bút cho con. Câu chuyện "mẹ chằm nón, con đi thi" vì vậy không phải là hình ảnh văn chương, mà là sinh kế thật của nhiều nhà.
Sự gần gũi giữa Thổ Ngọa và chợ Ba Đồn, ngay ở bờ bắc sông Gianh, cũng giúp làng bán được hàng và tiếp xúc với người buôn bán, người đi thi từ nhiều nơi. Làng học thường mọc gần các đầu mối giao thương, và Thổ Ngọa là một ví dụ.
Cảnh Dương: làng biển trong danh sách làng chữ
Cảnh Dương là trường hợp đặc biệt vì là làng biển, nằm ở xã Cảnh Dương cũ, nay thuộc xã Hòa Trạch. Phần lớn các làng khoa bảng ở Việt Nam là làng nông nghiệp có ruộng, có thầy đồ và có điều kiện để con trai ngồi học dài năm. Ở Cảnh Dương, đàn ông thường theo thuyền từ nhỏ, nên việc giữ được nếp học là một lựa chọn có chủ ý của các dòng họ.
Nhiều làng biển khác cũng có người đỗ đạt, nhưng ít làng giữ được tiếng tăm lâu như Cảnh Dương. Người làng thường kể rằng tiền biển được dành một phần cho việc học, và họ tộc đặt việc khuyến học vào lễ họp họ hằng năm. Ngày nay, quỹ khuyến học của các dòng họ, lễ tuyên dương con cháu học giỏi trong dịp chạp mả hay ngày hội làng vẫn còn duy trì.
Chuyện lập làng, nghề biển và lễ hội của Cảnh Dương được trang này viết riêng trong bài về làng biển và bài về lễ cầu ngư; ở đây chỉ nhấn vào vị trí của làng trong truyền thống học hành của vùng.
Vì sao đất nghèo lại sinh làng chữ
Đất hẹp, người đông. Vùng hạ lưu sông Gianh có nhiều cát, ruộng ít và hay bị lụt, gió Lào. Khi ruộng không đủ nuôi người, gia đình tìm lối khác cho con: học để đi thi, đi làm thầy, làm thư lại. Học hành trở thành một cách "di cư" bằng chữ.
Nằm trên đường thiên lý. Con đường Bắc – Nam xưa đi qua Đèo Ngang và vùng Bố Chính, nên quan lại, sĩ tử, thương nhân qua lại thường xuyên. Làng ven đường dễ tiếp cận sách vở, thầy giỏi và tin tức thi cử hơn làng sâu trong núi.
Vùng giáp ranh nhiều biến động. Thời Trịnh – Nguyễn, đất Bố Chính là vùng tranh chấp; sau đó dưới triều Nguyễn, người có học dễ được dùng vào bộ máy địa phương. Biến động khiến các gia đình coi chữ là tài sản mang theo được, khác với ruộng nương.
Nếp họ tộc chặt chẽ. Các họ lớn có từ đường, có quỹ chung và có lễ họp họ hằng năm. Việc khen thưởng người đỗ đạt, hỗ trợ con nhà nghèo đi học được làm trong khuôn khổ họ, nên nếp học không phụ thuộc vào một gia đình.
Nghề phụ nuôi việc học. Nón lá ở Thổ Ngọa, La Hà, nghề biển ở Cảnh Dương là nguồn tiền mặt đều đặn. Không có những nghề này, khó có chuyện nuôi một người ngồi học nhiều năm.
Những điểm các tài liệu còn chép khác nhau
Cần đọc chuyện bát danh hương với một chút thận trọng. Thứ nhất, đây là danh hiệu truyền miệng; không có văn bản triều đình nào lập ra danh sách này, nên mỗi tài liệu có thể đổi thứ tự hoặc giải thích khác nhau. Thứ hai, số người đỗ đạt của từng làng thường được kể theo trí nhớ của làng hoặc theo gia phả, ít khi đối chiếu đủ với sách đăng khoa chính thức. Bài này vì vậy không nêu con số tiến sĩ, cử nhân của từng làng.
Thứ ba, ranh giới làng xưa và đơn vị hành chính nay không trùng nhau. Một làng có thể đã tách thành nhiều thôn, tổ dân phố, hoặc nhập với làng bên cạnh. Khi nói "La Hà thuộc xã Nam Gianh" là nói theo bảng sắp xếp sau 1/7/2025, còn người làng vẫn gọi làng theo tên cũ.
Thứ tư, đừng gán danh nhân cho một làng chỉ vì người đó cùng họ hay cùng huyện. Nhiều người nổi tiếng của Quảng Bình quê ở Lệ Thủy, Quảng Ninh, Đồng Hới, không thuộc ba làng nói trên; muốn biết ai quê ở đâu nên tìm tiểu sử có ghi rõ tên làng.
Nếp học hôm nay ở ba làng
Ngày nay, cả ba làng đều đã thay đổi nhiều. Thổ Ngọa nằm trong phường, sát trung tâm buôn bán Ba Đồn; La Hà là làng nông nghiệp ven sông Gianh với nhiều người đi làm xa; Cảnh Dương là làng biển đông dân nhất vùng. Điểm chung là các gia đình vẫn đặt kỳ vọng lớn vào việc học của con cái, và các dòng họ vẫn tổ chức khen thưởng hằng năm.
Nếu muốn tìm hiểu kỹ một làng trong bát danh hương, cách hiệu quả là đến đình làng hoặc nhà thờ họ vào dịp lễ, hỏi người trông coi về gia phả, bảng ghi tên người đỗ đạt và các tài liệu làng còn giữ. Nhiều gia đình sẵn lòng chia sẻ khi thấy người hỏi tôn trọng và không vội vàng.
Với học sinh, giáo viên trong vùng, chuyện bát danh hương là một đề tài hay cho các bài tìm hiểu lịch sử địa phương: đi phỏng vấn người lớn tuổi, chép lại câu chuyện làng, so sánh các bản kể. Đó cũng là cách giữ cho danh hiệu này có nội dung thật, thay vì chỉ là một cụm từ đẹp.
Từ làng chữ đến những người đi xa
Một hệ quả ít được nói đến của nếp học ở ba làng là dòng người đi xa. Học xong, đỗ đạt hay không, nhiều người rời làng để làm quan, làm thầy, làm nghề ở nơi khác. Thời phong kiến, người đỗ đạt được bổ đi các tỉnh; thời hiện đại, con em học xong đại học thường ở lại các thành phố lớn. Làng chữ vì vậy cũng là làng có nhiều người ở xa.
Những người đi xa vẫn giữ liên hệ với làng qua dòng họ và hội đồng hương. Họ góp tiền dựng lại đình, sửa nhà thờ họ, lập quỹ khuyến học, và về làng trong dịp chạp mả cuối năm hay lễ hội đầu xuân. Việc đình La Hà được dựng lại năm 2016 bằng tiền của người làng và con em ở xa là một ví dụ cho mối gắn bó ấy.
Nhìn từ góc này, bát danh hương không chỉ là chuyện quá khứ mà là một mạng lưới người còn đang sống: những gia đình ở khắp nơi vẫn nhận mình là người La Hà, người Thổ Ngọa, người Cảnh Dương, và vẫn kể cho con cháu về nếp học của làng.
Câu hỏi thường gặp
Bát danh hương gồm những làng nào?
Theo cách nhớ phổ biến là tám chữ Sơn, Hà, Cảnh, Thổ, Văn, Võ, Cổ, Kim, tương ứng các làng Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa, Văn La, Võ Xá, Cổ Hiền và Kim Nại. Một số tài liệu đổi thứ tự, nhưng danh sách tám làng nhìn chung giống nhau.
Làng nào trong bát danh hương thuộc vùng Ba Đồn – Quảng Trạch?
Ba làng: La Hà (xã Quảng Văn cũ, nay xã Nam Gianh), Cảnh Dương (xã Cảnh Dương cũ, nay xã Hòa Trạch) và Thổ Ngọa (phường Quảng Thuận cũ, nay phường Bắc Gianh), đều thuộc tỉnh Quảng Trị từ 1/7/2025.
Bát danh hương có phải danh hiệu do triều đình phong không?
Không. Đây là cách gọi truyền miệng trong dân gian Quảng Bình, dựa trên tiếng tăm học hành và khoa bảng của các làng qua nhiều đời. Vì vậy không có văn bản gốc quy định danh sách, và mỗi tài liệu có thể giải thích hơi khác.
Có số liệu chính xác về số người đỗ đạt của từng làng không?
Các con số thường được truyền miệng hoặc lấy từ gia phả, ít khi được đối chiếu đầy đủ với sách đăng khoa. Nếu cần số liệu chính xác cho nghiên cứu, nên tra các bộ sách khoa bảng triều Lê, triều Nguyễn và đối chiếu quê quán ghi trong đó.
Thăm ba làng này nên bắt đầu từ đâu?
Thổ Ngọa nằm ngay khu phố Ba Đồn bờ bắc sông Gianh nên dễ ghé nhất; La Hà ở bờ nam, đi qua cầu sang; Cảnh Dương xa hơn về phía bắc, gần Hoành Sơn. Nên hỏi trước dịp lễ của từng làng để thấy đình và nhà thờ họ mở cửa.