Dải biển phía bắc cửa Gianh có ba nơi đáng đi chậm: làng chài Cảnh Dương bên cửa sông Roòn (nay thuộc xã Hòa Trạch), bãi biển Quảng Phú cũ (nay thuộc xã Phú Trạch) và vịnh Hòn La ở chân Hoành Sơn. Đây không phải khu nghỉ dưỡng mà là nơi người dân sống bằng nghề biển, nên giá trị của chuyến đi nằm ở chỗ được nhìn một làng biển đang làm việc.
Bài này gợi ý cách đi từng nơi, xem gì, đến lúc nào, và vài nguyên tắc cư xử khi bước vào một không gian làm ăn của người khác. Câu chuyện lịch sử làng, nghề và lễ hội của làng biển được viết ở các chuyên mục làng xưa và văn hoá của trang; ở đây là góc người đi.
Hình dung dải biển từ cửa Gianh lên Hoành Sơn
Từ cửa Gianh đi lên phía bắc, bờ biển vùng Bố Chính là một dải cát dài, phía trong là cồn cát và rừng phi lao chắn gió, xen giữa là các làng biển. Đi tiếp lên là cửa sông Roòn, nơi có làng Cảnh Dương; lên nữa là bãi biển Quảng Phú cũ, rồi tới vùng Quảng Đông cũ, nơi núi Hoành Sơn chạy ra biển tạo nên vịnh Hòn La và Vũng Chùa.
Như vậy càng đi lên phía bắc, cảnh càng chuyển từ bãi cát phẳng sang vùng có núi, có đảo, có vịnh. Ở phía nam là đời sống làng chài trên bãi ngang và cửa sông; ở phía bắc là vịnh kín gió, nơi đặt cảng biển và khu kinh tế. Đi trọn dải biển này trong một buổi giúp bạn thấy hai bộ mặt của biển vùng Bố Chính.
Đường đi: từ Quốc lộ 1 có các đường nhánh ra biển, mỗi làng một lối. Đi xe máy là tiện nhất vì đường làng hẹp. Ô tô vào được các trục chính, vào sâu trong xóm thì nên gửi xe và đi bộ.
Cảnh Dương: làng chài bên cửa Roòn
Cảnh Dương là một làng biển lớn và lâu đời của vùng Bố Chính, nằm bên cửa sông Roòn. Trước sáp nhập, Cảnh Dương là một xã của huyện Quảng Trạch; từ 1/7/2025, xã Cảnh Dương cùng Quảng Châu, Quảng Tùng hợp thành xã Hòa Trạch. Người trong vùng vẫn gọi là làng Cảnh Dương, và cái tên ấy gắn với nghề biển, với những mùa cá, với các lễ hội làng biển mà nhiều thế hệ còn nhớ.
Đến Cảnh Dương, nơi đáng xem nhất là khu vực cửa sông, nơi thuyền neo kín mặt nước. Buổi sáng sớm khi thuyền về là lúc làng sinh động nhất: thuyền cập bến, người đổ hàng, phân loại, rửa lưới, xe chở hàng chạy ra chợ. Cuối buổi sáng, cảnh chuyển sang sửa lưới, phơi cá, vá thuyền; buổi chiều thuyền chuẩn bị ra khơi nếu trời thuận.
Đi bộ trong làng, bạn sẽ thấy nhà cửa san sát, ngõ nhỏ, những bức tường loang màu muối gió. Những chỗ như cổng làng, đình làng, nhà thờ họ là di tích của làng; nếu muốn vào, hỏi người trông coi và cư xử đúng mực. Trang không nêu giờ mở cửa vì mỗi nơi một khác.
Bãi Quảng Phú: biển để tắm và đi dạo
Phía bắc Cảnh Dương là bãi biển thuộc xã Quảng Phú cũ, nay nằm trong xã Phú Trạch. Bãi cát rộng, thoải, người trong vùng hay ra tắm vào mùa hè, nhất là buổi chiều. Đây là nơi hợp với gia đình có trẻ nhỏ khi biển lặng, vì có những đoạn nước nông, sóng nhẹ.
Tuy vậy, đây vẫn là biển mở, không phải hồ bơi. Tắm ở chỗ có người tắm, có cứu hộ nếu có, không ra xa, không tắm khi trời có gió lớn hoặc cảnh báo thời tiết. Tránh vùng gần cửa sông vì dòng chảy phức tạp. Trẻ em luôn mặc áo phao và có người lớn kèm sát.
Ngoài tắm biển, bãi này còn đẹp để đi dạo lúc bình minh, khi mặt trời lên từ biển và những chiếc thuyền nhỏ còn đậu gần bờ. Đi dọc bãi về hướng bắc, bạn sẽ thấy núi Hoành Sơn hiện dần ở chân trời, báo hiệu vùng vịnh phía trước.
Vịnh Hòn La: núi, đảo và cảng biển
Vịnh Hòn La nằm dưới chân Hoành Sơn, thuộc vùng Quảng Đông cũ, nay là xã Phú Trạch. Vịnh được che chắn bởi núi và các đảo nhỏ phía ngoài, nước sâu và kín gió hơn những bãi ngang phía nam, nên từ lâu đã là nơi trú của tàu thuyền và nay là nơi đặt cảng biển Hòn La cùng khu kinh tế mang tên vịnh.
Với người đi chơi, vịnh Hòn La đẹp nhất khi nhìn từ trên cao: từ các đoạn đường ven biển chạy men sườn núi, hay từ các đoạn dốc gần Đèo Ngang. Những ngày trời trong, mặt vịnh xanh thẫm, đảo nhỏ nổi lên ngoài khơi, thuyền cá và tàu hàng lướt qua. Đi xuống sát mép nước thì gặp các xóm chài nhỏ, những bãi đá, những bến thuyền tự phát.
Khu vực cảng và nhà máy là khu sản xuất, có quy định ra vào riêng; không tự ý đi vào. Chỉ ngắm từ những nơi công cộng. Chuyên mục đời sống – kinh tế của trang có bài riêng về khu kinh tế Hòn La cho ai muốn tìm hiểu thêm ở góc kinh tế.
Cư xử khi đến một làng đang làm nghề biển
Bến thuyền là nơi làm việc. Đứng ở chỗ không cản lối kéo thuyền, khiêng hàng. Khi người ta đang vội, đừng hỏi han dài dòng.
Xin phép trước khi chụp người. Nhiều người không thích bị chụp cận mặt khi đang làm việc nặng nhọc. Hỏi một câu, cười một cái, phần lớn sẽ vui vẻ đồng ý hoặc từ chối nhẹ nhàng.
Mua hàng thì hỏi giá trước. Hải sản bán theo cân, giá đổi theo ngày và theo loại. Hỏi rõ trước khi cân, không mặc cả quá đà với người bán lẻ.
Không xả rác ra bãi. Rác nhựa trên bãi là vấn đề thật của các làng biển. Mang rác của mình về nơi có thùng rác.
Tôn trọng các không gian của làng. Đình làng, miếu, nhà thờ họ là nơi người làng gìn giữ trang trọng; nếu vào, ăn mặc lịch sự, không ngồi lên bệ, không tự ý chạm vào đồ vật.
Chuẩn bị cho một buổi đi làng biển
Một buổi đi làng biển vùng Bố Chính không cần nhiều đồ, nhưng vài thứ giúp bạn thoải mái hơn:
- Dép hoặc giày đi được trên cát ướt và đá, không sợ bẩn.
- Mũ rộng vành, áo chống nắng, kem chống nắng; trên bãi gần như không có bóng mát.
- Túi giữ lạnh và đá nếu định mua hải sản mang về xa.
- Tiền mặt lẻ cho các khoản mua bán nhỏ ở chợ cá, quán nước.
- Áo khoác mỏng cho buổi sáng sớm hoặc chiều có gió.
- Túi đựng rác.
Đến làng biển vào sáng sớm thì nên ăn sáng ở chợ hoặc quán trong làng. Món ăn sáng ở vùng này đơn giản, nóng, rẻ, và là dịp tốt để ngồi nghe người làng nói chuyện về con nước, về mùa cá.
Đi với trẻ nhỏ
Trẻ em thường mê cảnh thuyền và chợ cá. Giữ trẻ ở bên cạnh, tránh xa lối kéo thuyền và mép nước nơi thuyền ra vào. Cho trẻ chơi cát ở chỗ bãi thoáng, xa khu neo thuyền. Mang nước rửa tay vì bãi chợ cá ẩm ướt, nhiều mùi tanh; dặn trẻ không cầm nắm các loài hải sản lạ vì một số loài có gai, có độc.
Một buổi sáng đi dải biển phía bắc: lịch gợi ý
Nếu chỉ có một buổi sáng cho dải biển phía bắc, có thể đi như sau. Dậy từ rạng sáng, ra Cảnh Dương xem thuyền về ở cửa Roòn; ăn sáng trong làng. Sau đó đi dọc lên phía bắc, ghé bãi Quảng Phú đi dạo một đoạn, cho trẻ nhỏ chơi nước nếu biển lặng. Giữa buổi đi tiếp lên vùng Quảng Đông cũ, dừng ở những đoạn đường ven biển nhìn ra vịnh Hòn La, rồi vào Vũng Chùa trước khi nắng gắt.
Buổi trưa nghỉ ở vùng biển phía bắc hoặc quay về Ba Đồn. Buổi chiều, nếu còn sức, lên Đèo Ngang hoặc quay lại một bãi biển để tắm khi nắng đã dịu. Lịch này đi xe máy hoặc ô tô đều được; xe máy linh hoạt hơn ở các đường làng.
Nếu đi mùa đông hoặc ngày biển động, thuyền ít ra khơi, chợ cá thưa; khi đó có thể bỏ đoạn Cảnh Dương lúc rạng sáng, đi muộn hơn, tập trung vào cảnh vịnh và Vũng Chùa. Nếu có cảnh báo bão, không ra biển.
Nghề biển nhìn từ bờ: những thứ người đi có thể quan sát
Đứng trên bãi một buổi sáng, người đi có thể hiểu khá nhiều về nghề biển của vùng mà không cần hỏi ai. Thuyền lớn có máy, ra khơi nhiều ngày, thường neo ở cửa sông nơi nước sâu; thuyền nhỏ, thúng chai đánh bắt gần bờ, sáng đi chiều về hoặc đêm đi sáng về. Những đống lưới chất trên bãi, những người ngồi vá lưới dưới mái che cho thấy công việc trên bờ không ít hơn trên biển.
Hàng hoá đổ lên bãi đủ loại: cá, mực, tôm, ghẹ tuỳ mùa. Một phần bán ngay cho người buôn tại bãi, một phần đưa về chợ, một phần đem phơi khô hoặc làm nước mắm, ruốc. Phụ nữ thường lo khâu bán và chế biến, đàn ông lo khâu đi biển; nhịp chia việc ấy đã có từ nhiều đời trong các làng biển miền Trung.
Nhìn những điều đó, bạn sẽ hiểu vì sao người làng biển quan tâm đến thời tiết đến vậy: một cơn bão, một đợt gió mùa là cả làng nằm bờ, không có thu nhập. Câu hỏi "mai biển có êm không" ở đây không phải chuyện xã giao. Chuyên mục đời sống – kinh tế của trang có bài riêng về nghề biển và thủy sản cho ai muốn hiểu thêm.
Vài điều biết trước về thời tiết biển ở đây
Dải biển phía bắc vùng Bố Chính chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa. Mùa đông, gió đông bắc thổi thẳng vào bờ, sóng lớn, biển đục, thuyền nhỏ nằm bờ nhiều ngày. Mùa hè, biển thường êm hơn, nước trong, nhưng có những ngày gió Lào nóng khô trên bờ và những trận dông bất chợt buổi chiều. Mùa thu là mùa bão, có khi biển động cả tuần.
Vì thế, kế hoạch đi làng biển nên linh hoạt: hỏi thời tiết biển từ tối hôm trước, chuẩn bị phương án thay thế như đi chợ Ba Đồn hay dọc bờ sông Gianh nếu biển xấu. Người làng biển đọc trời rất giỏi; một câu hỏi đơn giản với chủ nơi lưu trú hay người bán hàng ở chợ thường cho bạn câu trả lời chính xác hơn mọi ứng dụng.
Riêng với người định đi thuyền ra đảo hay ra vịnh, thời tiết biển là yếu tố quyết định. Biển có thể lặng ở trong vũng nhưng ngoài mũi đá sóng đã lớn. Chỉ đi khi người lái thuyền có kinh nghiệm xác nhận là an toàn, luôn mặc áo phao, và quay vào ngay khi thấy gió đổi chiều hay mây đen kéo tới từ phía biển.
Câu hỏi thường gặp
Cảnh Dương nay thuộc xã nào?
Xã Cảnh Dương cũ của huyện Quảng Trạch, cùng với Quảng Châu và Quảng Tùng, từ 1/7/2025 hợp thành xã Hòa Trạch thuộc tỉnh Quảng Trị. Lưu ý đừng nhầm với xã Hòa Trạch cũ thuộc huyện Bố Trạch, là một đơn vị khác.
Thuyền ở Cảnh Dương về lúc nào?
Giờ thuyền về phụ thuộc chuyến đi, con nước, thời tiết và loại nghề, không cố định. Thường cảnh thuyền về đông vui vào buổi sáng sớm. Hỏi người ở làng hoặc nơi lưu trú từ tối hôm trước để biết sáng mai có thuyền về hay không.
Tắm biển Quảng Phú có an toàn không?
Bãi thoải và người địa phương hay tắm, nhưng vẫn là biển mở. An toàn khi tắm ở chỗ có người, khi biển lặng, không ra xa, tránh cửa sông. Không tắm khi có gió lớn hay cảnh báo thời tiết; trẻ em phải mặc áo phao và có người lớn kèm sát.
Có vào tham quan cảng Hòn La được không?
Khu cảng và các nhà máy trong khu kinh tế là khu sản xuất có quy định ra vào riêng, không phải điểm tham quan tự do. Người đi chơi nên ngắm vịnh từ đường ven biển và những nơi công cộng, không tự ý vào khu vực cảng.
Mua hải sản ở làng biển mang về thế nào?
Mua lúc gần về, hỏi giá rõ trước khi cân, nhờ người bán làm sạch nếu có thể, ướp đá kín trong thùng giữ lạnh. Hải sản khô, nước mắm, ruốc dễ mang hơn hải sản tươi; mua ở chợ Ba Đồn hoặc chợ xã cũng tiện.