Đèo Ngang vắt qua dãy Hoành Sơn, nơi núi chạy ra sát biển, là ranh giới giữa Hà Tĩnh và vùng Quảng Bình cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Người chỉ đi qua thì đi hầm đường bộ Đèo Ngang cho nhanh và an toàn; người muốn ngắm cảnh và xem cổng Hoành Sơn quan thì đi đường đèo cũ lên đỉnh. Phía nam chân đèo là vùng biển Quảng Đông cũ (nay xã Phú Trạch), nơi có Vũng Chùa – Đảo Yến và vịnh Hòn La.
Bài này viết từ góc người đi đường: nên lên đỉnh hay không, lên vào lúc nào, dừng ở đâu để nhìn, mang gì, và những rủi ro trên một con đèo gió mạnh. Lịch sử của cổng Hoành Sơn quan và câu chuyện ranh giới xưa được viết kỹ ở các chuyên mục di tích và sông Gianh – Hoành Sơn của trang; ở đây chỉ nhắc đủ để bạn biết mình đang đứng ở đâu.
Đèo Ngang nằm ở đâu trên hành trình
Dãy Hoành Sơn là một nhánh núi chạy từ dãy Trường Sơn ra biển theo hướng tây – đông, giống như một bức tường ngang chắn giữa đồng bằng Hà Tĩnh ở phía bắc và đồng bằng Quảng Bình cũ ở phía nam. Chữ "Ngang" trong tên đèo thường được hiểu từ chính hình thế núi nằm ngang ấy. Con đường thiên lý bắc – nam từ xưa phải vượt qua dãy núi này, và Quốc lộ 1 ngày nay vẫn đi theo hướng đó.
Đi từ bắc vào, bạn qua vùng Kỳ Anh của Hà Tĩnh, tới chân đèo phía bắc, rồi hoặc vào hầm, hoặc rẽ lên đường đèo. Ra khỏi phía nam là vùng Quảng Đông cũ: bên trái là biển, phía trước là đồng bằng ven biển và những rặng phi lao. Đi từ nam ra thì ngược lại; đỉnh đèo là điểm cuối cùng của vùng Bố Chính trước khi sang Hà Tĩnh.
Vì nằm ở ranh giới, Đèo Ngang có ý nghĩa đặc biệt với người đi xuyên Việt: qua đèo là đổi tỉnh, đổi giọng nói, đổi cả cảnh vật. Nhiều người kể rằng chỉ khi đứng trên đỉnh, nhìn về hai phía, mới hiểu vì sao từ xưa nơi này được coi là một cửa ải tự nhiên.
Đi hầm hay lên đỉnh: so sánh nhanh
Hai cách qua Đèo Ngang phục vụ hai mục đích khác nhau. Bảng dưới giúp bạn chọn theo hoàn cảnh.
| Tiêu chí | Đi hầm đường bộ | Lên đường đèo cũ |
|---|---|---|
| Mục đích | Đi qua nhanh | Ngắm cảnh, xem cổng Hoành Sơn quan, chụp ảnh |
| Thời gian | Ngắn | Dài hơn, cộng thời gian dừng trên đỉnh |
| Độ an toàn | Cao, không dốc cua gắt | Dốc, cua, gió mạnh; cần tay lái vững |
| Thời tiết phù hợp | Mọi thời tiết bình thường | Trời khô ráo, không sương mù, không gió giật |
| Phương tiện | Theo quy định của hầm | Xe máy, ô tô nhỏ; xe lớn nên tránh |
| Hợp với | Xe đường dài, người vội, đêm tối | Người có thời gian, lần đầu qua đèo |
Hầm đường bộ Đèo Ngang có quy định riêng về loại xe, tốc độ, khoảng cách; quy định có thể thay đổi khi hầm được mở rộng hay sửa chữa. Đường đèo cũ cũng có thể bị hạn chế ở những thời điểm nhất định. Kiểm thông tin hiện hành trên kênh của cơ quan quản lý trước khi đi.
Lên đỉnh đèo vào lúc nào
Thời điểm đẹp nhất để lên đỉnh là buổi sáng trời trong hoặc cuối chiều nắng nhạt. Buổi sáng, ánh nắng từ biển chiếu vào sườn núi, nhìn rõ đường bờ biển uốn cong về phía nam và các đảo nhỏ ngoài khơi. Cuối chiều, nắng xiên từ phía tây làm núi và cổng đá nổi khối; câu thơ quen thuộc "Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà" của Bà Huyện Thanh Quan cũng gợi đúng khung giờ này.
Giữa trưa mùa hè, nhất là những ngày gió Lào, đỉnh đèo rất nóng và chói, lại ít bóng mát; chỉ nên dừng ngắn. Những ngày mùa đông có gió mùa đông bắc, đỉnh đèo thường chìm trong mây và sương, gió lạnh thổi mạnh; leo lên lúc đó chủ yếu là để trải nghiệm cái rét của đèo chứ không thấy được cảnh.
Sau mưa lớn, đường đèo cũ có thể có đất đá trôi xuống mặt đường, ổ gà, nước chảy tràn. Nếu vừa có mưa to hay bão đi qua, hãy hỏi người địa phương hoặc bỏ qua đường đèo, đi hầm.
Những chỗ dừng đáng giá
Cổng Hoành Sơn quan trên đỉnh. Cổng thành bằng gạch đá dựng dưới triều Minh Mạng, đứng trên lưng đèo như một cửa ải. Đây là điểm dừng chính. Đi bộ quanh cổng, nhìn về hai phía bắc nam, đọc thêm về lịch sử ở chuyên mục di tích của trang.
Các khúc cua nhìn ra biển ở sườn nam. Trên đường xuống phía nam có những đoạn mở ra tầm nhìn rộng xuống biển và vùng Quảng Đông cũ. Chỉ dừng ở chỗ có lề rộng, tấp hẳn xe vào trong, bật đèn cảnh báo.
Chân đèo phía nam. Xuống tới chân đèo, đường bằng ra, có thể dừng nghỉ, uống nước trước khi đi tiếp ra Vũng Chùa hay về Ba Đồn.
Không dừng giữa đường cong. Đây là lỗi phổ biến nhất của người chụp ảnh. Xe từ khúc cua phía sau không kịp thấy bạn. Một tấm ảnh không đáng đánh đổi sự an toàn.
Đi đèo an toàn: những điều cần nhớ
Đèo Ngang không quá cao hay quá dài so với nhiều đèo miền Trung, nhưng gió và dốc là hai thứ không được coi thường:
- Kiểm phanh, lốp, đèn trước khi lên; xe máy nên có phanh tốt cả trước lẫn sau.
- Khi xuống dốc, về số thấp, dùng phanh động cơ, không bóp phanh liên tục làm nóng phanh.
- Gió ngang mạnh ở những đoạn trống: giữ chắc tay lái, giảm tốc, không chở đồ cồng kềnh nhô ra hai bên.
- Không vượt ở khúc cua, đi đúng làn, bấm còi nhẹ ở cua khuất.
- Không lên đèo khi trời tối, khi có sương mù dày, khi có cảnh báo mưa lớn hay gió mạnh.
- Người say xe nên ngồi phía trước, mở cửa kính cho thoáng, dừng nghỉ ở chân đèo.
- Mang nước và áo khoác; trên đỉnh thường gió hơn và lạnh hơn dưới chân đèo, nhất là mùa đông.
Nếu xe gặp sự cố trên đèo, đưa xe vào sát lề, bật đèn cảnh báo, đặt vật báo hiệu phía sau, người ra khỏi xe đứng ở chỗ an toàn phía trong. Gọi cứu hộ qua kênh chính thức hoặc nhờ người địa phương.
Đèo Ngang trong một ngày đi vùng Bố Chính
Với lịch một ngày, Đèo Ngang thường được ghép với Vũng Chùa vì hai nơi gần nhau ở phía bắc vùng. Đi từ Ba Đồn lên, bạn có thể ra Vũng Chùa trước rồi lên đèo, hoặc lên đèo trước rồi quay xuống Vũng Chùa. Thứ tự nào cũng được, chỉ cần tránh lên đỉnh vào giữa trưa nắng gắt.
Nếu bạn đến từ phía Hà Tĩnh, Đèo Ngang là cánh cửa đầu tiên mở vào vùng Bố Chính. Đó là lúc thích hợp để dừng lại một chút, nhìn xuống vùng đất phía nam và hình dung con đường mình sắp đi: dải đồng bằng ven biển, những rặng phi lao, các làng chài, rồi xa hơn là dòng sông Gianh. Khởi đầu như vậy giúp cả chuyến đi có mạch.
Còn với người đi từ nam ra, kết thúc hành trình vùng Bố Chính trên đỉnh Đèo Ngang lúc chiều muộn là một cách khép lại đẹp. Nhìn lại phía nam lần cuối trước khi sang đất Hà Tĩnh, nhiều người mới nhận ra mình vừa đi qua một vùng đất có bề dày hơn những gì thấy được trong một ngày.
Đèo Ngang và câu chuyện ranh giới
Người đi đường không cần là nhà sử học, nhưng biết vài điều về ranh giới ở đây làm chuyến đi thú vị hơn. Dãy Hoành Sơn từ lâu đã được coi là một mốc ranh giới tự nhiên. Nhiều tài liệu ghi rằng trước khi vùng Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh nhập vào Đại Việt sau cuộc hành quân năm 1069 thời Lý, vùng núi này là ranh phía nam của Đại Việt. Về sau, ranh giới dịch dần xuống phía nam, nhưng Hoành Sơn vẫn là một cửa ải quan trọng trên đường thiên lý.
Thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, ranh giới hai miền lại nằm ở sông Gianh, phía nam đèo. Hoành Sơn thường được nhắc gắn với lời khuyên "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" mà sử sách chép là lời Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhắn Nguyễn Hoàng. Những câu chuyện này được trang viết kỹ ở chuyên mục lịch sử và chuyên mục sông Gianh – Hoành Sơn.
Đứng trên đỉnh, bạn có thể tự kiểm cảm giác "cửa ải" ấy: con đường chỉ có một lối qua núi, hai bên là dốc đứng và biển. Từ đó dễ hiểu vì sao các triều đại đều đặt cửa quan ở đây và vì sao trong ký ức của người đi đường, qua Đèo Ngang luôn là một cột mốc.
Đi Đèo Ngang bằng xe máy: kinh nghiệm cho người tự chạy
Nhiều người đi xuyên Việt bằng xe máy coi Đèo Ngang là một mốc phải dừng. Với xe máy, đường đèo cũ là trải nghiệm thú vị nhưng cũng là đoạn đòi hỏi tay lái chắc. Trước khi lên, đổ xăng ở chân đèo, kiểm lại phanh và lốp, buộc chặt hành lý, đặc biệt các túi treo hai bên dễ bị gió quật. Đi đôi thì giữ khoảng cách, không chạy song song chiếm làn.
Lên dốc giữ ga đều, về số phù hợp, không để xe hụt hơi giữa dốc. Xuống dốc thì dùng phanh động cơ, phối hợp phanh trước phanh sau nhẹ nhàng, không phanh gấp trên đoạn cua có cát sỏi. Những đoạn lộ ra phía biển có gió ngang rất mạnh, có thể đẩy xe lệch làn; khi đó giảm tốc, hạ thấp người, giữ chặt tay lái.
Nếu trời bắt đầu mưa khi đang ở trên đèo, đừng cố đi nhanh để thoát mưa; tìm chỗ có lề rộng dừng lại mặc áo mưa, bật đèn, rồi đi chậm xuống. Mặt đường đèo khi mới mưa thường trơn nhất vì bụi và dầu nhớt nổi lên. Còn nếu trời tối trước khi kịp lên đỉnh, hãy quay xuống đi hầm, để dành đường đèo cho một buổi sáng khác.
Mang gì khi lên đỉnh và ở lại bao lâu
Một lần dừng trên đỉnh Đèo Ngang thường chỉ cần khoảng nửa giờ đến một giờ: đủ để đi quanh cổng Hoành Sơn quan, nhìn về hai phía và nghỉ ngơi. Không cần mang nhiều, nhưng có vài thứ nên có: nước uống, áo khoác chắn gió, mũ có dây buộc hoặc mũ bảo hiểm (mũ rộng vành dễ bị gió thổi bay), kính râm khi nắng chói, giày đế bám cho những đoạn đá.
Trên đỉnh có thể có người bán hàng nước, đồ ăn vặt vào những lúc đông khách, nhưng không phải lúc nào cũng có; đừng trông vào đó. Nhà vệ sinh không phải lúc nào cũng sẵn, nên nghỉ ở chân đèo trước. Mang rác của mình xuống, vì đỉnh đèo gió lớn, rác nhựa bị thổi bay xuống sườn núi và rất khó nhặt lại.
Chụp ảnh trên đỉnh đèo
Gió trên đỉnh làm máy ảnh và điện thoại khó giữ chắc; cầm bằng hai tay, đeo dây máy. Muốn có khung hình cả cổng thành lẫn biển, lùi xa ra phía có lối đi an toàn thay vì trèo lên tường hay ra mép dốc. Dùng thiết bị bay chụp ảnh thì phải tuân thủ quy định về bay ở khu vực di tích và gần đường giao thông; khi chưa rõ, đừng bay.
Câu hỏi thường gặp
Đèo Ngang thuộc tỉnh nào?
Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, là ranh giới giữa tỉnh Hà Tĩnh ở phía bắc và vùng Quảng Bình cũ ở phía nam. Từ 1/7/2025, phía nam đèo thuộc tỉnh Quảng Trị mới, chân đèo phía nam là xã Phú Trạch (Quảng Đông cũ).
Xe máy có đi qua hầm Đèo Ngang được không?
Quy định về loại phương tiện được đi trong hầm do cơ quan quản lý hầm ban hành và có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nhất là khi hầm được mở rộng hay sửa chữa. Hãy kiểm thông tin hiện hành hoặc hỏi tại khu vực hầm trước khi đi.
Lên đỉnh Đèo Ngang mất bao lâu?
Tuỳ phương tiện và số lần dừng. Quãng đường đèo không dài, nhưng nên dành thêm thời gian để dừng ở cổng Hoành Sơn quan, đi bộ một vòng và chụp ảnh. Đừng vội; đi chậm trên đường đèo là cách an toàn nhất.
Có nên lên Đèo Ngang vào mùa đông không?
Có thể, nhưng những ngày gió mùa đông bắc mạnh, đỉnh đèo thường có mây mù, gió lạnh và mưa phùn, tầm nhìn kém, đường trơn. Nếu thời tiết như vậy, nên đi hầm và để dành việc lên đỉnh cho một ngày khô ráo.
Cổng Hoành Sơn quan có mở cửa tham quan không?
Cổng nằm trên đỉnh đèo, là di tích ngoài trời. Việc quản lý, tu bổ và quy định tham quan do cơ quan văn hoá địa phương phụ trách và có thể thay đổi. Khi đến, giữ gìn di tích: không viết vẽ, không trèo lên tường, không mang rác lại.
Từ Đèo Ngang đến Vũng Chùa có xa không?
Không xa. Vũng Chùa nằm ở vùng biển phía nam chân đèo, thuộc xã Phú Trạch, chỉ cách Quốc lộ 1 một quãng ngắn. Vì vậy hai điểm này thường được ghép chung trong một buổi đi.