Nghề biển là sinh kế lâu đời nhất của các làng ven biển vùng Bố Chính: Cảnh Dương bên cửa Roòn (nay xã Hòa Trạch), các làng quanh cửa Gianh (phường Bắc Gianh), vùng Quảng Đông, Quảng Phú cũ (nay xã Phú Trạch). Nghề gồm đánh bắt gần bờ bằng thuyền nhỏ, đánh bắt xa bờ bằng tàu lớn, và chuỗi nghề trên bờ: thu mua, chế biến nước mắm, ruốc, phơi khô hải sản, sửa tàu, đan vá lưới.
Bài này nhìn nghề biển từ góc sinh kế và kinh doanh: nghề vận hành thế nào, ai làm gì, những rủi ro và quy định mà chủ tàu, người làm chế biến phải biết. Bài không nêu giá hải sản, thu nhập; số liệu sản lượng nên tra báo cáo chính thức. Lịch sử và lễ hội làng biển được viết ở các chuyên mục làng xưa và văn hoá.
Đánh bắt gần bờ: thuyền nhỏ, ngày đi ngày về
Ở các làng biển vùng này, nhiều hộ làm nghề đánh bắt gần bờ bằng thuyền nhỏ, thuyền thúng, đi trong ngày hoặc đi đêm về sáng. Nghề gần bờ dùng lưới, câu, bẫy, đánh các loài cá, mực, tôm, ghẹ ở vùng nước ven bờ. Vốn đầu tư không lớn, nhưng thu nhập phụ thuộc mạnh vào thời tiết và nguồn lợi; mùa gió mùa đông bắc, mùa bão nhiều ngày không ra khơi được.
Người làm nghề gần bờ thường là cả gia đình: đàn ông đi biển, phụ nữ bán hàng ở bãi, ở chợ, làm khô, làm mắm. Cảnh thuyền về sáng sớm ở Cảnh Dương hay quanh cửa Gianh là kết quả của nhịp làm việc này.
Nguồn lợi ven bờ ở nhiều nơi đã suy giảm do khai thác quá mức, dùng ngư cụ huỷ diệt, ô nhiễm. Các quy định về mùa cấm khai thác, kích thước mắt lưới, vùng cấm, cấm dùng chất nổ, xung điện nhằm bảo vệ nguồn lợi lâu dài. Người làm nghề gần bờ nên nắm các quy định này qua cơ quan quản lý thủy sản và chính quyền xã.
Đánh bắt xa bờ: tàu lớn, chuyến dài, thủ tục chặt
Tàu đánh bắt xa bờ ra khơi nhiều ngày, đi xa, đánh bắt các loài cá có giá trị. Đầu tư tàu lớn cần vốn nhiều, thường do một chủ tàu hoặc nhóm người góp, có khi vay ngân hàng. Một chuyến biển kéo theo chi phí nhiên liệu, đá lạnh, lương thực, lương bạn thuyền; thu về tuỳ sản lượng và giá. Có chuyến lãi, có chuyến lỗ.
Từ năm 2017, khi Ủy ban châu Âu áp "thẻ vàng" với thủy sản khai thác của Việt Nam vì vấn đề khai thác bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (thường gọi tắt là IUU), các quy định với tàu cá được siết chặt. Theo Luật Thủy sản và văn bản hướng dẫn, tàu phải đăng ký, đăng kiểm, có giấy phép khai thác; thuyền trưởng ghi nhật ký khai thác; tàu thuộc diện bắt buộc (từ 15 m trở lên) phải lắp thiết bị giám sát hành trình và duy trì kết nối; không được khai thác ở vùng biển nước ngoài.
Vi phạm có thể bị xử phạt nặng, bị thu hồi giấy phép, và ảnh hưởng tới cả ngành. Chủ tàu ở vùng Bố Chính nên giữ liên lạc thường xuyên với cơ quan quản lý thủy sản, đồn biên phòng, ban quản lý cảng cá nơi tàu cập bến; cập nhật quy định trước mỗi mùa biển.
Chuỗi nghề trên bờ
Ngoài người đi biển, mỗi làng biển có cả một chuỗi nghề trên bờ. Bảng dưới gom các nghề thường gặp.
| Nghề | Làm gì | Lưu ý khi kinh doanh |
|---|---|---|
| Thu mua, nậu vựa | Mua hải sản tại bãi, cảng cá, bán lại cho chợ, nhà máy, thương lái | Cần vốn lưu động, kho lạnh, quan hệ với chủ tàu |
| Làm nước mắm | Ủ cá với muối theo cách truyền thống, lọc, đóng chai | Tuân thủ an toàn thực phẩm, ghi nhãn đúng quy định khi bán ra ngoài |
| Làm ruốc | Chế biến moi, tép thành mắm ruốc | Mùa vụ theo mùa moi; vệ sinh khu sản xuất |
| Phơi khô hải sản | Cá khô, mực khô, tôm khô | Bảo quản chống ẩm, chống mốc; không dùng chất bảo quản cấm |
| Sửa tàu, đóng tàu nhỏ | Sửa vỏ, máy, đóng thuyền | Cơ sở đóng sửa tàu cá phải đáp ứng điều kiện theo quy định |
| Đan vá lưới, cung ứng ngư cụ | Làm và sửa lưới, bán ngư cụ | Không bán ngư cụ bị cấm |
| Cung ứng đá lạnh, nhiên liệu | Phục vụ tàu trước chuyến biển | Điều kiện an toàn với xăng dầu |
Chuỗi nghề trên bờ tạo nhiều việc làm hơn cả nghề đi biển, đặc biệt cho phụ nữ và người lớn tuổi. Khi muốn đưa sản phẩm như nước mắm, ruốc, đồ khô đi bán xa, bán vào siêu thị hay sàn thương mại điện tử, cơ sở cần đăng ký kinh doanh, đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm, ghi nhãn hàng hoá đúng quy định.
Nước mắm và ruốc: từ làng ra thị trường
Nước mắm và mắm ruốc là hai sản phẩm quen thuộc của các làng biển miền Trung, trong đó có vùng Bố Chính. Nhiều hộ làm theo cách truyền thống, quy mô gia đình, bán cho người quen và chợ trong vùng. Một số cơ sở đã lên quy mô lớn hơn, đóng chai, có nhãn mác, bán đi các tỉnh.
Để đưa sản phẩm ra thị trường rộng, các cơ sở phải giải quyết mấy việc: đăng ký kinh doanh, đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm (nhà xưởng, nguồn nước, quy trình), công bố hoặc tự công bố sản phẩm theo quy định, ghi nhãn đầy đủ, bao bì chắc chắn không rò rỉ. Những việc này tốn công nhưng giúp sản phẩm được tin tưởng và vào được các kênh bán hàng hiện đại.
Người mua cũng nên tỉnh táo: mua sản phẩm có nhãn rõ ràng, có thông tin cơ sở sản xuất, hạn dùng; với hàng làm thủ công không nhãn, mua ở người quen, nơi đáng tin. Trang không giới thiệu hay đánh giá cơ sở sản xuất nào.
Rủi ro của nghề biển và cách giảm thiểu
Rủi ro lớn nhất là thiên tai: bão, áp thấp, gió mùa mạnh có thể gây tai nạn trên biển, đắm tàu, mất người. Mỗi mùa bão, cơ quan chức năng phát lệnh cấm biển, kêu gọi tàu thuyền vào nơi trú tránh; chủ tàu và ngư dân phải tuân thủ nghiêm. Tàu cần trang bị liên lạc, áo phao, phao cứu sinh, thiết bị an toàn theo quy định.
Rủi ro thứ hai là tài chính: giá nhiên liệu tăng, sản lượng giảm, giá bán thấp có thể làm chuyến biển lỗ. Nhiều chủ tàu vay vốn đóng tàu lớn rồi gặp khó khi nguồn lợi suy giảm. Trước khi vay để đầu tư tàu, hãy tính kỹ dòng tiền nhiều năm, tìm hiểu các chính sách hỗ trợ ngư dân hiện hành, và cân nhắc mua bảo hiểm thân tàu, bảo hiểm thuyền viên.
Rủi ro thứ ba là pháp lý: vi phạm quy định về khai thác, nhất là khai thác ở vùng biển nước ngoài, có thể bị bắt giữ, phạt nặng, mất tàu. Không đánh đổi an toàn và pháp luật lấy một chuyến biển nhiều cá.
Bán đặc sản qua mạng
Nhiều hộ làng biển nay bán nước mắm, ruốc, cá khô qua mạng xã hội cho người quê đi xa. Kênh này mở thêm thị trường, nhưng cũng kéo theo trách nhiệm: đóng gói chống rò rỉ, ghi rõ ngày làm, hướng dẫn bảo quản, và khi bán đều đặn thì đăng ký kinh doanh, kê khai thuế theo quy định. Hàng gửi xa qua nhiều ngày nắng nóng dễ hỏng; nói rõ với khách điều đó.
Nuôi trồng thủy sản và chuyển đổi nghề
Bên cạnh đánh bắt, ở vùng ven sông Gianh và các vùng trũng gần cửa sông có hộ nuôi tôm, cá, cua theo quy mô hộ gia đình. Nuôi trồng đòi hỏi kiến thức kỹ thuật, nguồn nước sạch, quản lý dịch bệnh; rủi ro mất trắng khi gặp dịch hoặc lũ tràn ao. Người mới muốn nuôi nên học từ cán bộ khuyến ngư, các hộ có kinh nghiệm, bắt đầu với quy mô nhỏ.
Khi nguồn lợi gần bờ suy giảm, ngư trường bị thu hẹp do các dự án ven biển, một số hộ phải chuyển nghề: sang làm dịch vụ, làm công nhân ở khu kinh tế, buôn bán, hoặc đi làm xa. Các chương trình đào tạo nghề, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế của nhà nước là nguồn giúp đỡ cần tìm hiểu; hỏi chính quyền xã và trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Doanh nghiệp thủy sản trong danh bạ: đọc thế nào
Nhiều đơn vị là thu mua, thương mại. Trong danh bạ, nhóm thủy sản gồm doanh nghiệp khai thác, nuôi trồng, chế biến và thương mại hải sản. Phần đông là đơn vị nhỏ làm thu mua, chế biến đơn giản.
Chủ tàu thường là hộ gia đình. Phần lớn tàu cá đứng tên cá nhân, hộ gia đình, không nằm trong danh bạ doanh nghiệp. Doanh nghiệp thủy sản chỉ là phần nổi của cả ngành nghề biển trong vùng.
Kiểm giấy phép khi giao dịch. Mua hàng số lượng lớn để chế biến, xuất khẩu, nên kiểm nguồn gốc khai thác hợp pháp, giấy tờ truy xuất theo quy định, vì yêu cầu này ngày càng chặt.
Tra trong danh bạ để tìm đầu mối. Ai cần tìm đơn vị thu mua, chế biến hải sản trong vùng có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành, rồi tự kiểm thông tin trước khi giao dịch.
Thời tiết, lệnh cấm biển và liên lạc: kỹ năng sống còn
Ở các làng biển vùng Bố Chính, nghe bản tin thời tiết biển là việc hằng ngày. Ngư dân theo dõi bản tin của cơ quan khí tượng, thông báo của đồn biên phòng, đài thông tin duyên hải trên máy thu của tàu. Khi có bão, áp thấp nhiệt đới, chính quyền ra lệnh cấm biển; tàu đang trên biển phải tìm nơi trú tránh, tàu ở bờ không được ra khơi.
Một chuyến biển an toàn bắt đầu từ bờ: kiểm máy, kiểm vỏ tàu, đủ áo phao cho mọi người, phao cứu sinh, thiết bị liên lạc hoạt động tốt, báo cho gia đình và tổ đoàn kết về vùng biển dự định khai thác, thời gian dự kiến về. Đi theo tổ, đội để hỗ trợ nhau khi gặp nạn là kinh nghiệm được nhiều làng biển duy trì.
Với gia đình ngư dân ở nhà, giữ liên lạc định kỳ với tàu, ghi lại thông tin tàu (số đăng ký, tên thuyền trưởng, số người trên tàu) để khi cần có thể báo ngay cho cơ quan tìm kiếm cứu nạn. Gặp tình huống mất liên lạc, báo đồn biên phòng và chính quyền xã sớm nhất có thể.
Câu hỏi thường gặp
Làng biển nào ở vùng Bố Chính làm nghề biển nhiều?
Các làng thường được nhắc là Cảnh Dương (nay xã Hòa Trạch), các làng quanh cửa Gianh thuộc phường Bắc Gianh, vùng Quảng Đông, Quảng Phú cũ (nay xã Phú Trạch). Mỗi làng có nghề chính và nhịp mùa vụ riêng.
Tàu cá nào phải lắp thiết bị giám sát hành trình?
Theo Luật Thủy sản và văn bản hướng dẫn, tàu cá có chiều dài từ 15 m trở lên phải lắp thiết bị giám sát hành trình và duy trì kết nối khi hoạt động. Quy định chi tiết có thể được điều chỉnh, chủ tàu cần kiểm văn bản hiện hành.
Làm nước mắm bán ra ngoài cần giấy tờ gì?
Thường cần đăng ký kinh doanh, đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm phù hợp quy mô, công bố hoặc tự công bố sản phẩm theo quy định và ghi nhãn đầy đủ. Hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và đăng ký kinh doanh để biết trường hợp của mình.
Mùa nào ngư dân vùng này ít ra khơi?
Mùa gió mùa đông bắc và mùa mưa bão, tức khoảng cuối năm và các đợt bão mùa thu, biển động nhiều ngày, thuyền nhỏ ít ra khơi, tàu lớn phải tuân thủ lệnh cấm biển khi có bão. Thu nhập vì thế mang tính mùa vụ rõ.
Ngư dân mất ngư trường do dự án có được hỗ trợ không?
Pháp luật có các chính sách hỗ trợ khi người dân bị ảnh hưởng sinh kế do thu hồi đất, mặt nước để làm dự án, như hỗ trợ ổn định đời sống, đào tạo chuyển đổi nghề. Mức cụ thể theo phương án được duyệt; hỏi chính quyền và chủ đầu tư.